ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਰੂਦਖਾਨੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਹੀਰਾਮੰਡੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਵੇਸਵਾਘਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਸਵਾਘਰਾਂ ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਐਚਐਮਵੀ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵੇਸਵਾਘਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕੀਆਂ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਮਨਾਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣੀਆਂ ਸੀ।

1918 ਵਿੱਚ, ਸਰਦਾਰ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀਰਾਮੰਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵੇਸਵਾਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੇਗਮ ਦੇ ਵੇਸਵਾਘਰ ਚ ਨਾਚ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਬੇਗਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਜੀ ਉਮਰ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਸਰੀਵਾਦਕ ਸੀ।

ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਫਿਦਾ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਦੀ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵੇਸ਼ਵਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬੀਬੀ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਅਤੇ ਮਿਸ ਗੁਲਜ਼ਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਇਕਾ। ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿਸ ਅਕਲਮੰਦ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਨੂੰ “ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ” ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਐਸਥਰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਬ੍ਰਾਹਮ, ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਬੇਗਮ, ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ, ਨਸੀਮ ਬਾਨੋ ਅਤੇ ਜੱਦਨ ਬਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਬੋਲਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਚ ਜੰਮੀ ਮੈਰੀ ਐਨ ਇਵਾਨਸ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਡੀਆ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੁਆਰਾ ਫੀਅਰਲੈੱਸ ਨਾਡੀਆ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। “ਹੰਟਰਵਾਲੀ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੀ, ਇਸ ਗੋਰੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਚਮੜੇ ਦੇ ਬੂਟ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਚਾਬੁਕ ਚਲਾਉਣ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪੰਥ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਾਹਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ “ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਿਸਤੌਲ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ, ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ “ਤਮੰਚਾ”, ਸਗੋਂ “ਛੱਪਣ ਛੁਰੀ” ਅਤੇ “ਸੋਲਾਹ ਸਾਲ” ਵਰਗੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਨਾਇਤੀ ਸੁਨਿਆਰੀ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਅਲੀਪੁਰਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਨਵਰੀ ਸਿਆਲਕੋਟਨ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇਣੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੀਰਾਮੰਡੀ ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮਝ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ।

ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਔਰਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਸੁਰ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪਕੜ ਸੀ ਅਤੇ ਰੇਂਜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਹ ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜ਼ੈਨੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ “ਗੁਲਬਕਾਵਾਲੀ” ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਸਾਬ੍ਹ ਨੇ ਨੂਰਜਹਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ।

ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਸਵਾਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਫਿਰ, 1937 ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਤ ਬੇਗਮ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਵਰਗੇ ਗਾਇਕ ਵੀ। ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਚ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਦਨਲਾਲ ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਅਖਤਰ ਜਿਹੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ 5-6 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਲਾਮੀ ਦੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਲਈ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਉਸ ਮੰਦਭਾਗੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੇ ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇਵਿਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੂੰ “ਦੀਵਾਨਾ ਬਨਾਨਾ ਹੈ ਤੋ ਦੀਵਾਨਾ ਬਨਾ ਦੇ” ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਮਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਗਰੀਬ ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੱਗਾ ਜੱਟ, ਉਰਫ ਜੱਗਾ ਡਾਕੂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਸੁਲਤਾਨਾ ਡਾਕੂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ। ਜੱਗਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁੱਟ ਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੌਬਿਨ ਹੁੱਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ 29 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।

ਜੱਗੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਰਚੇ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ, ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਅਤੇ ਬਸ਼ੀਰ ਲੋਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪਰ ਜੱਗੇ ਦਾ ਗੀਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਸੀ।

“ਜੱਗਾ ਜੰਮਿਆਂ ਤੇ ਮਿਲਨ ਵਧਾਈਆਂ।”

ਜੱਗਾ ਜੱਟ ਅਤੇ ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੁਖਦ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਗਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਾਣਾ ਸੁਣਨ ਉਸਦੇ ਵੇਸਵਾਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਝੋਲੀ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਦੁਬਾਰਾ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬੇਗਮ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਨੂੰ ਤਮੰਚਾ ਵਰਗਾ ਨਾਂਅ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਬਦਾ।