ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗੁੱਸੇਖੋਰੀ, ਕਾਰਨ ਕੀ ਨੇ ਅਤੇ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋਊ?

ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ‘ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਭਾਗ’ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਖੋਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪੱਧਰ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਖੋਜ ਡਾ. ਤਾਜਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਕਵਿਤਾ ਮਿੱਤਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ 1200 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ (580 ਲੜਕੇ ਅਤੇ 620 ਲੜਕੀਆਂ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ।

ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ ਅਤੇ ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ

ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅਹਿਮ ਹਨ। ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਾਇੰਸ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਰਟਸ ਸਟ੍ਰੀਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਕਹਿਰੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁੱਸੇਖੋਰ ਹਨ।

ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ’ ਦਾ ਪੱਧਰ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਗੁੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾਂ ਪੇਂਡੂ ਪਿਛੋਕੜ ਹੋਣ ਦਾ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਵਧਣ ਦੇ ਕੀ ਨੇ ਕਾਰਨ?

ਭਾਵੇਂ ਖੋਜ ਨੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਤਲਬ ਕਿ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬਰ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਮਤਲਬ ਕਿ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਪਾਸੇ (ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ) ਮੋੜ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗੁੱਸੇਖੋਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਊਂਸਲਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ।

ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲੀਏ?

ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਇੱਕ ‘ਪੁਲ’ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਬੱਚੇ ਇਸ ਲਈ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਚਾਲੇ ਨਾ ਕੱਟੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੋ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਓ ਕਿ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ (ਜਿਵੇਂ: “ਮੈਂ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ” ਨਾ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਾਰਨਾ)। ਜੇਕਰ ਬੱਚਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਹੌਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬੱਚੇ ਲਈ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਬਣੇਗੀ।

ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ‘ਲਾਈਕਸ’ ਅਤੇ ‘ਕਮੈਂਟਸ’ ਦੀ ਦੌੜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਖੇਡਾਂ, ਸੈਰ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਜਾਂ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ। ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਜਿਹੜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ। ਦਰਅਸਲ, ਅਧੂਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜੰਕ ਫੂਡ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਕਿਸ਼ੋਰ ਬੱਚਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 8 ਘੰਟੇ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਵੇ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਖਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਕਾਊਂਸਲਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ “ਬਿਮਾਰੀ” ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ “ਸਹਾਇਤਾ” ਵਜੋਂ ਦੇਖੋ।

ਵੈਸੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਜ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ੈਰ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਗੁੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਹੱਲ ਪਿਆਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।