ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਦਾ ਦਿਨ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੂਰਮੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿਰਫ 22-23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ: ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਸਿਰਫ ਕੋਈ ਆਮ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਲ 1858 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ।
ਜੇਕਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 1900 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਇਥੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਕੇ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਰ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਆ ਵਸਿਆ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿਥੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਘਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਘਰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ ਸਦਕਾ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਘਰ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ
ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਡਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਖੂਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਘਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:
ਪੁਰਾਤਨ ਰਸੋਈ: ਇਥੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਆਟਾ ਚੱਕੀ: ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਟਾ ਚੱਕੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਆਟਾ ਪੀਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
ਚਰਖਾ ਅਤੇ ਮੰਜਾ: ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚਰਖਾ ਅਤੇ ਮੰਜਾ ਵੀ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ: ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਂਡੇ, ਸਟੋਵ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਪੱਖੋਂ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬੁਲੰਦ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹੀ ਛੇ-ਛੇ ਫੁੱਟੇ ਗੱਭਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਨਿਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ: ਅਜਾਇਬ ਘਰ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਵੀ ਇਥੇ ਕਿਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ। ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਬੜੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਅਰੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਵਿਚਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ “ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੁੱਖ” ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ 1928 ਵਿੱਚ ਜੇ.ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ 1929 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਖ਼ੂਬੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਅਜਾਇਬ ਘਰ: ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਣਿਆ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਨਿਜੀ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ:
- ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਨੇ ਸਨ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਜੋ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ।
ਪਰ ਇਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਦਾ ਦਿਲ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਮਿੱਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ।
ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਉਸ ਭਾਰਤੀ ਲਈ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ, ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Leave a Comment