ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ; ਰਸੋਈ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਹਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੱਕ…!

ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਮਹਿਜ਼ ਧਾਤ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਨ। ਪਿੱਤਲ, ਤਾਂਬਾ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ‘ਯੂਜ਼ ਐਂਡ ਥਰੋ’ (ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਸੁੱਟੋ) ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਸਾਡੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਟੀਲ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਅਤੇ ਨਾਨ-ਸਟਿਕ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਨੇ ਫਿਰ ਕਰਵਟ ਲਈ ਹੈ।

ਲਗਭਗ 20-25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਇਕਦਮ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ, ਇਹ ਭਾਂਡੇ ਸਸਤੇ ਸਨ, ਹਲਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾਂ ਮਾਂਜਣ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਬਾੜ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਟਾ ਕੇ ਸਟੀਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ।

ਪਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਅਤੇ ਨਾਨ-ਸਟਿਕ ਕੋਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੈਂਸਰ, ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ।

ਠਠਿਆਰਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ‘ਠਠਿਆਰਾਂ’ (ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ) ‘ਤੇ ਪਿਆ। ਬਟਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਕਦੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹਥੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈ। ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਠਠਿਆਰਾਂ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਇਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਰੈਡੀਮੇਡ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਢਾਹ ਲਾਈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰੀਗਰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਜ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਾਰੀਗਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਮੁੜ ਜਾਗੀ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਮਕ/ਕਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ

ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਮੁੜ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਰੀਗਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਲੋਕ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਪਰਾਤਾਂ, ਬਾਟੀਆਂ, ਕੜਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀਲਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੀਂ ਬਣੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਹੈ।

ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ‘ਕਲੀ’ ਕਰਵਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਤ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮੁਤਾਬਕ, ਹੁਣ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 7-8 ਗਾਹਕ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮੁੜ ਰਸੋਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ‘ਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ

ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੁੱਕਰ ਜਾਂ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਕ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਪਾਣੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਵੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਧਾਤ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਖਾਣਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ ਦੀ ਕਮੀ (ਐਨੀਮੀਆ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਠਠਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਧਾਤ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ, ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਰੀਕੀ ਵਾਲਾ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਸੋਈ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਬੀਮਾ ਵੀ ਹਨ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਚਮਕੀਲੇ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੀਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਂਗੇ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਮਿਹਨਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਤੇ ਠਠਿਆਰਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਪਰਾਤ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੜਾਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ।