ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਮਾਲਾਂ ਜਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਸਟੋਰਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋਈਏ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੋਵੇ, ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਚੌੜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ. ਇਹ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਉਹੀ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਦਿਆਂ-ਪਰਦਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਕਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵੀ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਜੜਾਊ ਗਹਿਣੇ, ਵਿਆਹਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ੀਸ ਕਾਰੀਗਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਿਆਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੁਐਲਰੀ ਮਾਰਕੀਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਪਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਦਲ ਗਏ ਹੋਣ, ਪਰ ਗਾਹਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ

ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਆਵੇ, ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਰੁੱਝੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪਰਾਂਦੇ, ਵਿਆਹਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਿਆਸਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਆਸਤੀ ਛਾਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਹ ਪਛਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

ਚੌੜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ

ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਦਿਲ ਅੱਜ ਵੀ ਚੌੜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਭੀੜ ਕਾਰਨ ਗਲੀਆਂ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਰਸਤੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਚੌੜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਿਆ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਸ਼ਾਲਾਂ, ਹੋਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਥੋਕ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੱਜ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਖਾਤਾ-ਬਹੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਸਪੋਰਟਸ ਮਾਰਕੀਟ, ਜਲੰਧਰ

ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਪੋਰਟਸ ਮਾਰਕੀਟ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਫੁੱਟਬਾਲ, ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੈਟ, ਹਾਕੀ ਸਟਿਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਡ ਉਪਕਰਣ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਕਾਰੀਗਰ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਿਉਂਦੇ ਅਤੇ ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਹੁਨਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ

ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ। ਪੁਰਾਣੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਰਵਾਇਤੀ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰਕ ਆਵਾਜਾਈ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਕ਼ਕਾਸ਼ੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਸ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਬਾਰੀਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਆਪਣਾ ਹੁਨਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਇਨਲੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਰਨੀਚਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਤੱਕ, ਇੱਥੇ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕੰਮ ਆਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼

ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਹਿਮੀਅਤ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਹਵੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕਿਸੇ ਤੰਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।