ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਨੇਗੀ ਸਿੱਖ – ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਹੈ। ਪੌੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਏਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜੌਲੀ, ਹਲੂਨੀ, ਪਿਪਲੀ ਅਤੇ ਖੁਟੇਟਾ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਸਿੱਖ ਨੇਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ – ਵਾਲ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਪੱਗ – ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਨੇਗੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨੇਗੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਉਂ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਰਾਜਪੂਤ ਉਪਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੱਤਰੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਉਪਨਾਮ ਹੈ। ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, “ਨੇਗੀ” ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਡਬਰਾਲ ‘ਚਰਨ’ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਗੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇਗੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਗਵੰਸ਼ੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ, ਕਈ ਨਾਗਾ ਮੰਦਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਬਦ “ਨਾਗੀ” ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ। ਕੁਲਿੰਦਾ, ਕਾਤਯੂਰੀ, ਖਾਸ ਅਤੇ ਪੰਵਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਗੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਨੇਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਲਗਭਗ 300-400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਥੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ ਅਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਰਗੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ, ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੂਜੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇਵਤਾ, ਕੁਲਦੇਵੀ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੂਜੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸਬੂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਹੈ। ਹਲੂਨੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜੌਲੀ ਅਤੇ ਹਲੂਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਬਿਜੌਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਯੰਤੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਧਿਆ, ਪੂਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਪਿਪਲੀ ਸਿੱਖ ਨੇਗੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਿੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਖੁਟੇਟਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਨੇਗੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਂਝੀ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਛਾਣਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਚ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਸੇਵਾ, ਸਥਾਨਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਹੁਲਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।