ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ… ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ 32 ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਧੀਆਂ

ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਵਿਆਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧੋਖਾਧੜੀ, ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੱਚ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਜਾਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਚਤ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ‘ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਪਰ ਹਰ ਸੁਪਨਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਆਹ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਤੀ ਵੀਜ਼ਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮੁੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਣੇ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਚਰਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਿਜਿਆ ਰਹਾਟਕਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 32 ਹਜ਼ਾਰ ਔਰਤਾਂ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਰੂਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮੀਖਿਆ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।

32 ਹਜ਼ਾਰ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਪੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੋਚ ਨੇ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰੁਤਬਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਧੀ ਦਾ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਪਰ ਇਹੀ ਚਾਹਤ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਬਣ ਗਈ।

ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਅਕਸਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਜ਼ੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਜਲਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਫਿਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਹੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ—ਕਦੇ ਵੀਜ਼ੇ ਦੀ, ਕਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ ਦੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ।

ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਾਥ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਸਲ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦਰਦ ਹਨ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਨੀਲਮ ਰਾਣੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ 45 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਜਰਮਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੀਜ਼ੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਅੱਜ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਜ ਲਈ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਸੰਤੋਸ਼ ਕੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਧੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧੀ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਵਾਲ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਮੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਮਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੀਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਵੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਮੰਗਦਾ ਹੈ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਂਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੋਟਿਸ ਭੇਜਣੇ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਸਾਲ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਿਆਂ, ਵਕੀਲਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦਿਆਂ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਸ ਦਰਦ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਬੋਝ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤ ਦੇ ਮੱਥੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?’ਜਿਹੜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ‘ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਸਨ, ਉਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਚਤ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ‘ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ, ਜੋ ਨਵਾਂ ਘਰ ਵਸਾਉਣ, ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਵਿਆਹ ਵੀ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾੜੇ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡੂੰਘੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ 32 ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉਡੀਕ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵੱਸੋਂ ‘ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਣ ਵਾਜਬ ਵੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਵੀ। ਪਰ ਇਸ ਚਮਕਦਾਰ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਧੁੰਦਲਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵੀਜ਼ੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਕਸਰ ਪੀੜਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਹੌਲੀ ਰਹੀ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਲਾੜੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਦੀਕ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਾਇਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਦਮ ਇਕੱਠੇ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਅੱਜ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਮੰਨਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ, ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਸਕਣਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧੂਰੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਅਧੂਰਾ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟੁੱਟਿਆ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਧੀ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਭਰੋਸੇ, ਕਿਸੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀ ਬਿਖਰੀ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦੇ।