ਮਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ; ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ!

ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖਿਆ। ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਪਹਿਲਾ (127-150 ਈਸਵੀ) ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਯੋਧਾ ਜਾਂ ਜੇਤੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਕਲਾ ਦਾ ਪਾਰਖੂ ਅਤੇ ਬੌਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਿਲ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ’ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਿਆ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਟੈਪਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸ਼ੀ-ਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਹਾਨ-ਸ਼ੂ’) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਸ਼ਾਨ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਯੂਏਝੀ’ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਚੀਨ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੂਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਯੂਏਝੀ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਧਰਤੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਕਟਰੀਆ (ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਗ੍ਰੀਕੋ-ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੈਕਟਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਯੂਏਝੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਗੁਈਸ਼ੁਆਂਗ’ ਸ਼ਾਖਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਸ਼ਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕਦਮ

ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕੁਜੁਲਾ ਕੈਡਫਿਸ (ਲਗਭਗ 30-80 ਈਸਵੀ) ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਬੁਲ, ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦ-ਪਾਰਥੀਅਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

ਕੁਜੁਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਮਾ ਕੈਡਫਿਸ (ਲਗਭਗ 90-127 ਈਸਵੀ) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਮਾ ਕੈਡਫਿਸ ਨੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਉੱਕਰੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਬਲਦ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 127 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਪਹਿਲਾ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ, ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਧੁਰਾ ਬਣਾਇਆ।

ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਰੂਪ

ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ‘ਪੰਜਾਬ’ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਜੋਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਕਸ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ। ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ (ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ), ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ (ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ (ਜੋ ਆਕਸਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਨਾਰਸ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।

ਪੁਰਸ਼ਪੁਰ (ਅਜੋਕਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ), ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਕ ਨਾਕਾ ਸੀ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ‘ਕਨਿਸ਼ਕ ਚੈਤਯ’ (ਸਤੂਪ) ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 400 ਫੁੱਟ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀਆਂ (ਫਾਹਿਆਨ ਅਤੇ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਤੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਜੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਤੂਪ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ‘ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਸਥੀ-ਮੰਜੂਸ਼ਾ’ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੁਮਾ ਨਗਰ ਸੀ, ਪਰ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ‘ਸਿਰਕਪ’ ਅਤੇ ‘ਸਿਰਸੁਖ’ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਘੋਲ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੁਦਾਈਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਕੇਵਲ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਡੂੰਘਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਘੋਲ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਤੂਪ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼, 117 ਮਥੁਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਰੇਲਿੰਗ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘੋਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਚੌਕੀ ਸੀ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਕਲ (ਸਿਆਲਕੋਟ) ਸ਼ਹਿਰ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਉਗਰਾਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੱਧ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਸੀ।

ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ‘ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ’ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪੂਰਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਚੀਨ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਰੇਸ਼ਮ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ (ਯੂਰਪ) ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ‘ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ’ ਬਣਿਆ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ; ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ।

ਚੋਰਾਂ-ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੂਹ ਬਣਵਾਏ ਗਏ। ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਪੂਰੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਕਾਰਨ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੋਨਾ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਚਲਿਆ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪਲੀਨੀ ਨੇ ਬੜੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਨਾਜ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਗਏ।

ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ

ਕਨਿਸ਼ਕ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਘੋੜਸਵਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਸੈਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਮਗਧ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ (ਅਜੋਕਾ ਪਟਨਾ) ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੋ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਇੱਕ ਬੁੱਧ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਬੌਧ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਸ਼ਵਘੋਸ਼। ਅਸ਼ਵਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਕਨਿਸ਼ਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਪੁਰ ਲੈ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਵੀ ਬਣਿਆ।

ਚੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੱਕਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੀ ਟੱਕਰ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਨਰਲ ਬਾਨ ਚਾਓ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਦੂਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਚੀਨੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਖੋਤਾਨ, ਯਾਰਕੰਦ ਅਤੇ ਕਸ਼ਗਰ (ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ, ਚੀਨ) ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉੱਥੇ ‘ਕਨਿਸ਼ਕਪੁਰ’ (ਅਜੋਕਾ ਕਾਨਿਸਪੋਰ) ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।

ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦਾਂ (ਈਰਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ) ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਪਾਰਥੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਕੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ: ਬੌਧ ਧਰਮ ਦਾ ‘ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ’

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਿੰਨਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੌਧ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਦੂਜਾ ਅਸ਼ੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਬੋਧੀ ਮਹਾਂਸਭਾ; ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ‘ਕੁੰਡਲਵਨ’ (ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਬੋਧੀ ਸੰਗੀਤੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸੀ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਸੂਮਿੱਤਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਘੋਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੌਧ ਧਰਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੀਨਯਾਨ (ਪੁਰਾਤਨਵਾਦੀ) ਅਤੇ ਮਹਾਯਾਨ (ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ/ਨਵੀਨਤਾਵਾਦੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।

ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਮਹਾਯਾਨ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਰੱਬ’ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਾਲੀ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਬੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ‘ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਵਿਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ’ (ਬੌਧ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ’ ਜਾਂ ‘ਗ੍ਰੀਕੋ-ਬੁੱਧਿਸਟ ਆਰਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ‘ਆਤਮਾ ਭਾਰਤੀ’ ਸੀ (ਵਿਸ਼ਾ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ) ਪਰ ਇਸ ਦੀ ‘ਸ਼ੈਲੀ ਯੂਨਾਨੀ’ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਵਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਤੇ ‘ਅਪੋਲੋ’ ਵਰਗੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ, ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਬਰੀਕ ਯੂਨਾਨੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਨ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ‘ਮਥੁਰਾ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ’ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ‘ਸੰਘੋਲ’ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ।

ਭਾਵੇਂ ਕਨਿਸ਼ਕ ਖ਼ੁਦ ਬੌਧ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਤੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੈਲੀਓਸ ਅਤੇ ਸੇਲੇਨੇ), ਈਰਾਨੀ/ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਦੇਵਤੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿਥਰ ਅਤੇ ਅਤਰ), ਭਾਰਤੀ ਦੇਵਤੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵ, ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਅਤੇ ਮਹਾਸੇਨ) ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ

ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸਾਰਣੀ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਭਗ 30 – 80 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੁਜੁਲਾ ਕੈਡਫਿਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਾਬੁਲ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 90 – 127 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਮਾ ਕੈਡਫਿਸ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਨ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਸਥਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 127 – 150 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਚੌਥੀ ਬੋਧੀ ਸਭਾ ਕਰਵਾਈ, ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਪੁਰ (ਪੇਸ਼ਾਵਰ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।

ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ 150 – 180 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੁਵਿਸ਼ਕ ਨੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ‘ਹੁਸ਼ਕਪੁਰ’ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 190 – 230 ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਮਹਾਨ ਕੁਸ਼ਾਨ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਰਹੇ ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਪਤਨ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾ

ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਏ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ; ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ (322 – 185 ਈ.ਪੂ.) ਦੌਰਾਨ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਉੱਤਰਾਪਥ) ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੌਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਤੂਪ ਬਣਵਾਏ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਧਰਮਰਾਜਿਕਾ ਸਤੂਪ)।

ਪਰ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ- ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਾਸ਼ੀਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੌਧ ਧਰਮ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮਾਂ (ਧੰਮ) ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਭਗਤੀ, ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ (ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਪਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਕੁਸ਼ਾਨ ਸੱਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਣਰਾਜ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੌਧੇਯ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨਾਇਨ) ਦੋਬਾਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸਕ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਕਬੀਲੇ ‘ਹੂਣਾਂ’ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਤੋਰਮਾਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਕੁਲ ਵਰਗੇ ਹੂਣ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ, ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਤੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੂਣਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਤੇ ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਕੌਮਾਂਤਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਨ- ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ, ਨਵੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਚੀਨੀ, ਰੋਮਨ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸ਼ਵਘੋਸ਼, ਵਸੂਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬੋਧੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਾਗਾਰਜੁਨ) ਨੇ ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। ਅਸ਼ਵਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ‘ਬੁੱਧਚਰਿਤ’ (ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੀ ਜੀਵਨੀ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ ਹੈ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਦਾ ਰਾਜ-ਵੈਦ ਮਹਾਨ ਚਿਕਿਤਸਕ ਚਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ’ ਲਿਖਿਆ। ਚਰਕ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ।

ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਘੋਲ (ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਨੈਤ (ਲੁਧਿਆਣਾ), ਰੋਪੜ, ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਮਾਜਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਕੁਸ਼ਾਨੀ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੀ ਅਮਰ ਵਿਰਾਸਤ

ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦਾ ਰਾਜਕਾਲ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਪੰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਕੇਵਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਲਹੂ ਵਹਾ ਕੇ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਨ, ਕਲਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੂਹ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਤੂਪ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਵਕਤ ਦੇ ਥਪੇੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਾਂਝ, ਵਪਾਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਯੁੱਗ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।