ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਇਤਿਹਾਸ – ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ

ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੋਚ, ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਨਾਮ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸੱਤ ਦਰਿਆ’ ਜਾਂ ‘ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ’ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਲਹਿੰਦੇ (ਪੱਛਮ) ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ (ਪੂਰਬ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ। ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਰਿਗਵੇਦ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਨਤ ਨਗਰੀਆਂ ਵਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਸੰਗਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ, ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਯੂਨਾਨੀ, ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਆਏ ਬਦਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹੋਂਦ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਾਂਗੇ।

‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਸਪਤ’ (ਸੱਤ) ਅਤੇ ‘ਸਿੰਧੂ’ (ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ) ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੰਧੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਲਈ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਨਦੀ ਲਈ ਵੀ। ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਵਾਕਫ਼ ਸਨ; ਅਗਸਟਸ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਸਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੋਮਨ ਕਵੀ ਵਰਜਿਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ਸਿੰਧੂ’ ਨੂੰ ‘ਇੰਡੋਸ’ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਇੰਡੀਆ’ ਪਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਵੇਸਤਾ ਵਿੱਚ ਹਪਤ ਹਿੰਦੂ!

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਈਰਾਨ (ਫ਼ਾਰਸ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਜ਼ੰਦ ਅਵੇਸਤਾ’ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ‘ਸ’ ਧੁਨੀ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ‘ਹ’ ਬਣਨਾ) ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਹਪਤ ਹਿੰਦੂ’ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਵੇਸਤਾ ਵਿੱਚ ਹਪਤ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਅਹੁਰਮਜ਼ਦਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ 16 ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਵੇਸਤਾ ਦੇ ‘ਹਪਤ ਹਿੰਦੂ’ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਯਾਤਰੂਆਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਰਬੀ/ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਲਈ ‘ਸਬਆਸੀਨ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ‘ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਲ-ਬੈਰੂਨੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਿਤਾਬ- ਉਲ-ਹਿੰਦ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਾਤਰੂਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਬਆਸੀਨ’ ਜਾਂ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ-ਕੋਹ (ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼) ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਰਮਜ਼ (ਮੌਜੂਦਾ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੇਹੂੰ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅਲ-ਬੈਰੂਨੀ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਵੇਦਾਂ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਤਭੇਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ‘ਨਦੀ-ਸੁਕਤ’ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ 10ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਦੇ 75ਵੇਂ ਸੂਕਤ (ਨਦੀ-ਸੂਕਤ) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸਤੁਦਰੀ (ਸਤਲੁਜ), ਪਰੂਸ਼ਨੀ (ਰਾਵੀ), ਮਰੂਦਵਰਿਦਾ, ਆਜੀਕੀਆ/ ਵਿਪਾਸ (ਬਿਆਸ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਰਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੋਰਾਸ ਹੇਮੈਨ ਵਿਲਸਨ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੀ ਪਰੂਸ਼ਨੀ ਨਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੂਦਵਰਿਦਾ ਨਦੀ ਰਾਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਦੀ ਅਸਕਨੀ (ਚਨਾਬ) ਅਤੇ ਵਿਤਸਤਾ (ਜੇਹਲਮ) ਦੇ ਸੰਗਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਪਰੂਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਮਰੂਦਵਰਿਦਾ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਮਤਭੇਦ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ, ਵਿਤਸਤਾ (ਜੇਹਲਮ), ਅਸਕਨੀ (ਚਨਾਬ), ਪਰੂਸ਼ਨੀ (ਰਾਵੀ), ਵਿਪਾਸ (ਬਿਆਸ), ਸਤੁਦਰੀ (ਸਤਲੁਜ) ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਦੱਸਣਾ ਇਹ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਲ ਤੱਕ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸਵੌਕਸਾਰਾ, ਨਲਨੀ, ਪਾਵਨੀ, ਗੰਗਾ, ਸੀਤਾ, ਸਿੰਧੂ, ਜੰਬੂ… ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ- ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਪਲਕਸ਼ਗਾ, ਰੱਥਸਥਾ, ਸਰਯੂ / ਸਰਜੂ, ਗੋਮਤੀ ਤੇ ਗੰਡਕੀ / ਗੰਡਕ। ਇਹ ਸੂਚੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਪੱਛਮ (ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਖੇਤਰ) ਤੋਂ ਪੂਰਬ (ਗੰਗਾ-ਜਮਨਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ) ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਸਪਤ ਨਦੀਆਂ’ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ… ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦਾ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਦੀ ਆਮਦ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ। ਇਹ ਹੱਦਾਂ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਸਨ; ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਨਦੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਖੇਤਰ (ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ, ਜੇਹਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ / ਜਮਨਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਸਨ; ਜਿਹਲਮ (ਵਿਤਸਤਾ), ਝਨਾਂ/ਚਨਾਬ (ਅਸਕਨੀ), ਰਾਵੀ (ਪਰੂਸ਼ਨੀ), ਬਿਆਸ (ਵਿਪਾਸ) ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ (ਸਤੁਦਰੀ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਮੀ ਹੀ ‘ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ’ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇਰੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੀ (ਪੂਰਬੀ) ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ‘ਨਦੀਤਮਾ’ (ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਲਚਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤੀ ਉਜਾਗਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਚੋਅ ਜਾਂ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੱਦ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।

ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ‘ਪੰਜ-ਨਦ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਜਾਬ’ ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਦਲਿਆ। ਚੜ੍ਹਦੇ (ਪੂਰਬ) ਵਲੋਂ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਲਹਿੰਦੇ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਵਲੋਂ ਜਿਹਲਮ, ਝਨਾਂ (ਚਨਾਬ) ਤੇ ਰਾਵੀ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਚ (Uch Sharif) ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਖੈਰਪੁਰੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੰਜੇ ਦਰਿਆ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਪੰਜ-ਨਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ (ਜਮਨਾ ਤੱਕ ਦੇ) ਸਾਰੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਉਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜ-ਨਦ’ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ 10ਵੀਂ-11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸ (ਈਰਾਨ) ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰ, ਯਾਤਰੂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਪੰਜ’ ਅਤੇ ‘ਆਬ’ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪੰਜਾਬ’ (ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਸੂਬਾ-ਏ-ਲਾਹੌਰ’ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ‘ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਦੀ ਈਸੇ ਖ਼ਾਨ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ; ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਬਨਾਮ ‘ਅਰੱਟ’

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਮਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਬਹਿਸ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਲਈ ‘ਅਰੱਟ’ ਜਾਂ ‘ਆਰੱਟਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਅਰੱਟ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਉਹ ਲੋਕ ਜਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਵੈਦਿਕ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਯਾਨੀ ‘ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ’ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ।

ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨ ਪਰਵ (Karna Parva) (ਅਧਿਆਇ 44) ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਾਹੀਕ’ (Vahika) ਅਤੇ ‘ਅਰੱਟ’ (Aratta) ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਗਣਰਾਜਾਂ ਲਈ ‘ਆਰੱਟੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਜਿੱਥੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਅਰੱਟ’ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਮ ਸੀ।

ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕੀ ਦੇਣ ਹੈ?

ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਲਣਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਹਿਤ ‘ਰਿਗਵੇਦ’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਜਿਵੇਂ ਹੜੱਪਾ (ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ) ਅਤੇ ਰੋਪੜ (ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ) ਇਸੇ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ, ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸੂਝ ਦਿੱਤੀ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਹਮਲਾਵਰ (ਸਿਕੰਦਰ, ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ, ਮੁਗਲ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ (ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਬਣਾਇਆ।

ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਭੂਮੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਤੋਂ ‘ਪੰਜ-ਨਦ’ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜਾਬ’ ਬਣੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਗੜ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਧਿਆਏ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।