ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ; ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲੇਗਾ ਸੂਬਾ?

‘ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਕਮਾਓ’!

ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਨਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਸਗੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਪੱਧਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ, ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਬੂ ਮਿਸ਼ਨ’ (ਕੌਮੀ ਬਾਂਸ ਮਿਸ਼ਨ) ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 2.49 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਤਹਿਤ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 857 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਝੋਨੇ-ਕਣਕ ਦੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਵਰਗੀ ਵਿਕਲਪਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵੀ ਘਟਾਉਣ।

ਖੇਤੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਾਉ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੱਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਮਸਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਬੂ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਹਿਲ! ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ

ਡੀਜ਼ਲ, ਬੀਜ, ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਾਗਤ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਵਧਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੋਣ।

ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਬੂ ਮਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਬਾਂਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਂਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੂਰੀ ਮੁੱਲ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀ, ਕਟਾਈ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਮੁੱਲ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਗਈ 2.49 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ 857 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ ਪੌਦੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

857 ਏਕੜ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੇਤ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ?

ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਅਪਣਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਲਾਗਤ, ਮੰਡੀ, ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੇਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ (Practical) ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨ ਬਾਂਸ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ, ਸਿੰਚਾਈ, ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ, ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੇਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਫਾਇਦੇ/ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ

ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਂਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਵਾਂਗ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਂਸ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਮਿੱਟੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਂਸ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਵਰ੍ਹਾ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਖਰਚੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗਤ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਲਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਾਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਂਸ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਚਿਤ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਅਤੇ ਡੰਡੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਪੌਦੇ ਮੁੜ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਕਿੰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਕਿਸਮ, ਉਤਪਾਦਨ, ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ, ਕਟਾਈ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਭਾਅ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਕਮਾਓ’ ਵਾਲੇ ਸਧਾਰਨ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਬਾਂਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸੋਖਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਪੱਖੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ‘ਹਰਾ ਸੋਨਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਕੀ ਕੁੱਝ ਬਣਦੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ?

ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਪਲਪ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਕੜ-ਅਧਾਰਿਤ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਫਾਈਬਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ-ਅਧਾਰਿਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਕੁਰਸੀਆਂ, ਮੇਜ਼, ਸਜਾਵਟੀ ਸਾਮਾਨ, ਟੋਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਸ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਇਓਮਾਸ, ਪੈਲੇਟਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਊਰਜਾ-ਸਬੰਧੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਬਾਂਸ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕੱਚਾ ਬਾਂਸ ਵੇਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉੱਧਰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਝੋਨੇ-ਕਣਕ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਬਦਲ ਸਮਝਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਕਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੋੜ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਬਾਂਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਪੱਕਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝੌਤੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਲਿੰਕੇਜ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਦੂਜਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਢੁਕਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਤੱਕ ਹਰ ਪੜਾਅ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਲਿਆਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਦਾਲਾਂ, ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਐਗਰੋਫੋਰੈਸਟਰੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਵਰਗੇ ਬਹੁ-ਵਰ੍ਹਾ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਬਾਂਸ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਾਂਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਮੁੱਲ ਵਾਧਾ, ਉਤਪਾਦ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤੰਤਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ, ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ, ਘੱਟ ਲਾਗਤ, ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧੇਗੀ। ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੜੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।