ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਮੂਡ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੇਤਾਵਨੀ? ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ

ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸਾ, ਵੱਧਦੀ ਗੁਪਤਤਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ—ਕੋਈ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਕਈ ਬਦਲਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਕੋਈ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਜਾਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਾ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕ-ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਸਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਆਲ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਤਾਂ ਉਮਰ ਦਾ ਅਸਰ ਹੈ।”

ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੂਡ ਬਦਲਣਾ, ਵਧੇਰੇ ਨਿੱਜਤਾ ਚਾਹੁਣਾ, ਦੋਸਤੀਆਂ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਮ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਦਲਾਅ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਆਉਣ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਮ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਸਲ ਚਿੰਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਰ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾਪਣ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ

ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੌਣਾ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ, ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਇਮਤਿਹਾਨ, ਦੋਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਬੁਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ; ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾ ਰਹੇ; ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਜਾਵੇ; ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਧ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਸਤੀ, ਅਸਧਾਰਨ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਬੇਚੈਨੀ, ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋਣਾ, ਨਿਜੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵੱਲ ਅਣਗਹਿਲੀ ਜਾਂ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਇਕੱਲਾ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਬੱਚਾ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰ ਘਟਣ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਪੀਜੀਆਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (PGIMER) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਘਰੇਲੂ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 6,398 ਘਰਾਂ ਦੇ 13,925 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ 11 ਤੋਂ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ 14.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕ ਪਿਛਲੇ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮਦਦ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਦਲਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ‘ਯੁੱਧ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ’ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੋਕਥਾਮ, ਛੇਤੀ ਪਛਾਣ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੂਨ 2026 ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਚ 2025 ਤੋਂ ਮਈ 2026 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 90,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡੀ-ਐਡੀਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਓਓਏਟੀ (OOAT) ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ

ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਈ ਖੋਜ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ (National Medical Journal of India) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ 10 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ 5,920 ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਤੰਬਾਕੂ, ਸ਼ਰਾਬ, ਓਪੀਓਇਡਜ਼, ਭੰਗ (cannabis) ਅਤੇ ਇਨਹੇਲੈਂਟਸ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਮਲਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਟਿਲ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ, ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ (peer pressure)—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਸਿਰਫ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ “ਨਸ਼ੇ ਮਾੜੇ ਹਨ।”

ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ: ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੂਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ?

ਕਈ ਵਾਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਦਬਾਅ, ਬੁਲਿੰਗ, ਇਕੱਲੇਪਣ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਵੀ ਗਲਤ ਰਾਹ ਵੱਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਡਾਂਟ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਹਾਇਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ, ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਉਚਿਤ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ—ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲਬਾਤ, ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ

ਜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ “ਕੀ ਤੂੰ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੱਲ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

“ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੋਈ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ?” ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਰੰਤ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਧਮਕਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ “ਦੇਖਭਾਲ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ” ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਤ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲੋ

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੌਕਸੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੱਕੀ ਰਵੱਈਆ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਰ ਬੱਚਾ ਦੋਸਤ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਏਗਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੰਗੇਗਾ। ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਸੂਸ ਬਣਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਕਿਸ਼ੋਰ ਵਿਹਾਰ ਕਦੋਂ ਲਗਾਤਾਰ, ਅਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ੱਕ ਵਾਜਬ ਹੈ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਥਾਂ ਡਾਕਟਰ, ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਜਾਂ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਮਾਹਿਰ (addiction professional) ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵਧੀਆ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਛੇਤੀ ਮਦਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੱਧ ਮੌਕੇ

ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ “ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਵਾਂਗੇ” ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ, ਉੱਨੇ ਹੀ ਵੱਧ ਵਿਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਫੋਕਸ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੋਕਥਾਮ, ਛੇਤੀ ਪਛਾਣ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਇੱਕ ਬਦਲਾਅ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁੱਸਾ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਗੁਪਤਤਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਣਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ, ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਮੰਗ ਅਤੇ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ “ਕਿਸ਼ੋਰ ਮੂਡ” ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦੇਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਦਦ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—

“ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹਾਂ।”

ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸਬੰਧੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ Tele-MANAS ਸੇਵਾ 24×7 14416 ਜਾਂ 1800-891-4416 ’ਤੇ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ।