ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ: ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਵਰਤਨ

ਵਿਸਾਖੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ’ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

1699 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸਾਖੀ

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1699 ਦੀ ਉਹ ਵਿਸਾਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੱਦੇ ‘ਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਗਭਗ 80 ਤੋਂ 85 ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੰਗਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਾਹੌਰ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵਰਗੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸਨ।

ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ

ਇਸ ਭਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸਿੱਖ (ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ) ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ’ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ‘ਚਰਨ ਪਹੁਲ’ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਪਹੁਲ’ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਵਾਹੋ ਵਾਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ” ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ।

ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਨਿਆਰੀ ਪਛਾਣ

ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ “ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ” ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਜੇਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਉਥੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਭਾਈ ਜੇਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਸੀ ਕਿ ਕੌਣ ਸਿੱਖ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ‘ਸਿੱਖ’ ਸਜਾਉਣਗੇ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ

ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ “ਪੰਜ ਕਕਾਰ”(ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ) ਬਖਸ਼ੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ’ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਕੌਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ‘ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਜਾਂ ਉਹ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ’ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਨਿਆਰੀ ਹੋਂਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।