ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਿਊਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸ; ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ’

ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗਵਾਹ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਜਾਂ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਅਟੱਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ’ ਹੈ।

ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਰਗ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਲਕਿ, ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੋੜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਭਾਗ (Archaeological Survey of India – ASI) ਕੋਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ/ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ (ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ) ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਥਾਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰੇਤ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਟਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇੱਟਾਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ (Kushan Period) ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਇਤਾਕਾਰ ਇੱਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਰਮਾਣ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਡਾਬ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਡਾਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੇਨਾ ਪਾਲ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੂਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਫੇਰਬਦਲ ਕੀਤਾ। 11ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਸੈਨਿਕ ਦੁਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਰੋਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੋੜ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਸਕ

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ-ਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ/ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1004 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ/ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿੱਚ 1189 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਅਤੇ 1191 ਈ. ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਸ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1240 ਈ. ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।

ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1004 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1189 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ 1191 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਰਾੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਰੀ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਅਧਿਆਇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ (1205-1240 ਈ.) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਯਾਕੂਤ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਜ਼ੀਆ ਨੂੰ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬਾਲਕਨੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ‘ਰਜ਼ੀਆ ਦੀ ਬੁਰਜੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸੈਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ; 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਪੀਰ ਬਾਬਾ ਹਾਜ਼ੀ ਰਤਨ ਜੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਆ ਕੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਧੀ ਲਗਾਈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਚਰਨ-ਛੋਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਜ਼ੀਮ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ (1515 ਈ.) ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ (1665 ਈ.) ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। 10ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੌਰਾ (1705 ਈ.) ਕੀਤਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਖੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ (ਜਾਂ ਦੇਵ/ਬਲਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਸਾਹਿਬ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1835 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ‘ਫੋਰਟ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ’

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ (ਲਗਭਗ 1754-1763 ਈ.), ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਫੋਰਟ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ’ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਅੱਡੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮਹਿਲ ਬਣਾਏ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਰੇਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਐਂਡਰੂਨ’ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਪੈਲੇਸ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਰਾਜ ਮਾਤਾ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਪੈਲੇਸ ਵਰਗੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਛੋਟੇ ਬੁਰਜ ਅਤੇ 8 ਵੱਡੇ ਬੁਰਜ (Bastions) ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਲਗਭਗ 118 ਫੁੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਧੋਬੀ ਬਾਜ਼ਾਰ’ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਸੀ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਗਵਾਹ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਲਗਭਗ 2000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਰਮਾਣ 90-110 ਈਸਵੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਡਾਬ ਦੁਆਰਾ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1004 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ 1045 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਬਾਬਾ ਹਾਜ਼ੀ ਰਤਨ ਜੀ ਧਿਆਨ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ। 1189 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ 1191 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾ 1240 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਜਦੋਂ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੂੰ ਅਲਤੂਨੀਆ ਤੋਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ; 1515 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ, 1665 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ 1705 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1754/1763 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਫੋਰਟ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ’ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1835 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਰਤਮਾਨ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।

ਵਰਤਮਾਨ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ

ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲਗਭਗ 2000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਧੋਬੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਭੀੜਭਾੜ ਕਾਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਭਾਗ (ASI) ਵੱਲੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ, ਬੁਰਜਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਪਰਯਟਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਰੀਸਟੋਰੇਸ਼ਨ (Restoration) ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ’ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਮੀਰੀ, ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਮਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰੋਹਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਹੋਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਿਊਂਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਣ।