ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ‘ਭਾਈ ਦੂਜ’ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਪਿਆਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਭਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਈ ਦੂਜ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼
ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਵਿਤੀਆ (ਦੂਜੇ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਦਵਿਤੀਆ ਤਿੱਥੀ 10 ਨਵੰਬਰ ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 3:53 ਵਜੇ ਤੱਕ ਰਹੇਗੀ। ਉਦੈ ਤਿੱਥੀ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਦੂਜ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਦਿਵਾਲੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ।
ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੁੱਭ ਸਮਾਂ
ਭਾਈ ਦੂਜ ਦੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮੁਹੂਰਤ ਦੁਪਹਿਰ 1:10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 3:20 ਵਜੇ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ। ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ੁੱਭ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਆਰਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ‘ਯਮ ਦਵਿਤੀਆ’, ‘ਭਰਾ ਦੂਜ’, ‘ਭਾਤ੍ਰ ਦਵਿਤੀਆ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਊ ਬੀਜ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਤਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਤਿੱਥੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿੱਚ ‘ਭਈਆ ਦੂਜ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦਿਨ ਭਰਾ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਰਾ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੈਣ ਭਰਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ
ਭਾਈ ਦੂਜ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਕਈ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਜਦੋਂ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਮਰਾਜ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਕਥਾ
ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੰਤਾਨਾਂ ਸਨ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮਰਾਜ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਯਮੁਨਾ। ਯਮੁਨਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਿਲਣ ਆਉਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਯਮਰਾਜ ਜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਨੂੰ ਯਮਰਾਜ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਭਾਈ ਦੂਜ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਯਮੁਨਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁਆਦੀ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ। ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਦਿਨ ਜੋ ਵੀ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਤਿਲਕ ਕਰਵਾਏਗਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈਅ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦੂਜ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ
ਇਸ ਰਸਮ ਦੌਰਾਨ, ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਆਸਣ ‘ਤੇ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੁਮਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ (ਚੌਲ) ਨਾਲ ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁੱਟ ’ਤੇ ਕਲਾਵਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ) ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਆਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਿਯਮ
ਭਾਈ ਦੂਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਲੀ, ਚੌਲ, ਕਲਾਵਾ, ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ, ਦੀਵਾ, ਸੁਪਾਰੀ, ਪਾਨ ਦਾ ਪੱਤਾ, ਮਠਿਆਈ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਭੈਣਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਬਣੀ ਰਹੇ।
ਭਰਾ ਅਤੇ ਭੈਣ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼
ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮਿੱਠਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਨਾਰੀਅਲ ਭੇਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ
ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਈ ਦੂਜ’ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ, ਖੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇਣਾ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਊ ਬੀਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ਭਾਈ ਫੋਟਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭੈਣਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਈ ਦੂਜ ਅਤੇ ਰੱਖੜੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰੱਖੜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦੂਜ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ‘ਰੱਖੜੀ’ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭੈਣ ਭਰਾ ਦੇ ਗੁੱਟ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਾਗਾ (ਰੱਖੜੀ) ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ‘ਭਾਈ ਦੂਜ’ ਦਿਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਭਰਾ ਦਾ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ, ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਿਲਕ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਢੰਗ
ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਮੋਬਾਈਲ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਮਿਠਾਸ ਘੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Leave a Comment