ਦਾਲ ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ: ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸੰਗਮ

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਖਾਣ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਹੈ-‘ਦਾਲ ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਬਰਸਰ ਦੀ’। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤੁਕਬੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿੱਘ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾਣ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬਾਹਰੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਗਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਦਗੀ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਕੂਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਦੀਵੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਹੱਕ-ਸੱਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

Bandi Chhor Divas ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 1619 ਈਸਵੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ‘Bandi Chhor Divas’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ 52 ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇੱਕ ਚਲਾਕੀ ਭਰੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ‘ਜੋ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੋਲੇ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੋਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹੀ ਪਹੁੰਚ

ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਅੰਧੇਰੀ ਰਾਤ ਵੀ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੁੱਢ ਬਣ ਗਿਆ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1737 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਤੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਮੁਗਲ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇੱਕ ਚਾਲ ਤਹਿਤ ਇਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ 5,000 ਰੁਪਏ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤੋਂ ਇਹ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਖੋਟੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਭੇਜੇ।

ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਵੀ ਨਾ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਸੁਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਕੇਸਾਂ ਸਵਾਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਣਖ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਲੌਕਿਕ ਦੀਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਢਲਦੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਦ੍ਰਿਸ਼  ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਚਮਕਦੀ ਕਤਾਰ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਏ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਜੀਟਲ ਲੇਜ਼ਰ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ (ਹਰੀ) ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਮਕ ਬਿਖੇਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੰਗ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਟਰੀਟ, ਹਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਕਾਟੜਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਹੇਠ, ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਕੁਲਚਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਨਾਂ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਘੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਅਤੇ ‘ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਨਿੱਘ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕਦੇ ਫਿੱਕੀ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਲਾਹੀ ਅਨੁਭਵ ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿੱਧਰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਣ, ਪਰ ਅਸਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਸਿਰਫ਼ ‘ਪਰਮ ਸੱਚ’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।