ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਦੁੱਤੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਦਾਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 12 ਮਈ 1710 ਦਾ ਦਿਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮਾਸੂਮ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ‘ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ’ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰ ਦਿੱਤੇ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ‘ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ’ ਛਕਾ ਕੇ ‘ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਤੋਰਦਿਆਂ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਇੱਕ ਨਗਾਰਾ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੁਖੀ ਸਿੰਘਾਂ (ਭਾਈ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਅਰੰਭਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ‘ਧਰਮ ਯੁੱਧ’ ਸੀ।

‘ਚੱਪੜਚਿੜੀ’ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ‘ਚ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸੋਨੀਪਤ, ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਸਢੌਰਾ ਵਰਗੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ 12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ‘ਚੱਪੜਚਿੜੀ’ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਫੌਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 48 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਪਾਂ, ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਕੋਲ ਸਾਧਨ ਸੀਮਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਗਦੜ ਮਚ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ!

14 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਪਾਲ (ਗਵਰਨਰ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਲੌਦੀ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ 27 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ‘ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਆਮ’ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ‘ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ’ ਵੀ ਅਰੰਭਿਆ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ, ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਉਕਰਿਆ ਸੀ; ‘ਸਿੱਕਾ ਜ਼ਦ ਬਰ ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਤੇਗ਼ਿ ਨਾਨਕ ਵਾਹਿਬ ਅਸਤ, ਫ਼ਤਹਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਿ-ਸ਼ਾਹਾਨ ਫ਼ਜਲਿ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ ਅਸਤ’ (ਭਾਵ- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤੇਗ਼ ਸਦਕਾ ਦੋਵਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਹੋਈ ਹੈ।) ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਮੋਹਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ। ‘ਦੇਗੋ ਤੇਗ਼ੋ ਫ਼ਤਹਿ ਓ ਨੁਸਰਤਿ ਬੇ-ਦਿਰੰਗ ਯਾਫ਼ਤ ਅਜ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ’, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ!

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ‘ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ’ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ‘ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ’ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ 328 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ‘ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ’ (ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਜੇ ਬੁਰਜ) ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।