ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ’ਚੋਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋਈ ਨਲਕਿਆਂ ਦੀ ‘ਠੱਕ-ਠੱਕ’! ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਧਰ ਨੇ ਖੋਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰੂਹ

ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਵੇਰ ਕਿਸੇ ਡਿਜੀਟਲ ਅਲਾਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਲਕੇ ਦੀ ਲੋਹੇ ਵਾਲੀ ਹੱਥੀ ਦੀ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ‘ਠੱਕ-ਠੱਕ’ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਚੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਲਕੀ ਧੁੰਦ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਔਰਤਾਂ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਨਲਕਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਲਕਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ।

ਬੱਚੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰਤੇ ਕਿਸਾਨ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ-ਹੱਥ ਧੋਂਦੇ ਹੋਏ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਹਿਜ਼ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਲਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਘਰ ਦੀ ਰੂਹ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਣੀ ਤੱਕ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਹਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਲੋੜ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ ਨਲਕਾ ਹੀ ਸੀ।

ਨਲਕੇ ਰਾਹੀਆਂ-ਪਾਂਧੀਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸਨ

ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਲਕੇ ਹੇਠਾਂ ਬੱਚੇ ਨਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤਪਦੀ ਮਿੱਟੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਠਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁੰਨੀ-ਸੁੰਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦਿਆਂ ਹੱਥ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਲਕੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਰ ਵੇਹੜੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨਲਕੇ ਰਾਹੀਆਂ-ਪਾਂਧੀਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸਨ।

ਪਰ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਲਗਭਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵੇਹੜੇ ਵਿੱਚ ਨਲਕਾ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਜੰਗ ਲੱਗਿਆ ਜਾਂ ਬੇਜਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ 20 ਤੋਂ 40 ਫੁੱਟ ਹੇਠਾਂ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਸੈਂਕੜੇ ਫੁੱਟ ਡੂੰਘਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਲਕੇ, ਜੋ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਬਮਰਸਿਬਲ ਪੰਪਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਮਾਰ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਲਕੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਹਿੰਗੇ ਬੋਰ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜੇਬ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰ / ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸੰਕਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜੇ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਜਲ ਬੋਰਡ (CGWB) ਦੀ ‘2025 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ’ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ 80 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਭੂਗਰਭ ਜਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੂਜਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 156.36 ਫੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੌਰਾਨ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 28.01 ਬਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ (BCM) ਭੂਜਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ 17.07 BCM ਪਾਣੀ ਹੀ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਖਿੱਚ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 153 ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 117 ਬਲਾਕ “ਓਵਰ-ਐਕਸਪਲੋਇਟਡ” (ਅਤਿ-ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਪਾਣੀ

ਇਸ ਸੰਕਟ ਪਿੱਛੇ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 42 ਫੀਸਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਾਲੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨੀਵਾਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। CGWB ਦੀ 2025 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 62.5 ਫੀਸਦੀ ਭੂ-ਜਲ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੈਅ ਹੱਦ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2026 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੈਗ (CAG) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਭੂਜਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝਾਂ ਦਾ ਉੱਜੜਨਾ / ਹੱਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਹ

ਨਲਕਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸਾਂਝੀ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਉੱਜੜ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਨਲਕੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ‘ਸੱਥ’ ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਗੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰ.ਓ (RO) ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਹਉਕੇ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ (DSR), ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ‘ਜਲ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਬਦਲਾਅ ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝੇਗਾ।

ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਲੱਗਿਆ ਕੋਈ ਨਲਕਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ‘ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ’ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਨਾ ਸੰਭਲੇ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਲਕੇ ਦੀ ਉਹ ‘ਠੱਕ-ਠੱਕ’ ਸਿਰਫ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।