ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੇਕਾਂ ਅਦਭੁਤ, ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਜੰਗਾਂ, ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੌਤਕਾਂ, ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ, ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ‘Guru Ka Lahore’।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 12 ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਪਹਾੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ

ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਜਸ ਰਾਇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਭਿੱਖੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਪੁੱਤਰੀ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀ ਬਾਰਾਤ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਸਕਣ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਾਲਾਤ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਬਾਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।
‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ’ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਸਕਣ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਿੰਡ ਬਸੰਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਤੰਬੂ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਵਾਈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਣਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਹ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ, ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ।
ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਰਣਨਾਂ ਵਿੱਚ 23 ਹਾੜ੍ਹ, 1734 ਬਿਕਰਮੀ, ਅਰਥਾਤ 21 ਜੂਨ 1677 ਈਸਵੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਤਾਰੀਖ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਹਨ। ਤਿੰਨੋਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੰਤ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਫ਼ਰਸ਼ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਦੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਵਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਜਨ-ਸ਼ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਬਾਰਾਤੀਆਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪੌੜ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਰਵਾਇਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ।
ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਜਾਵਟ ਵਿੱਚ ਰੰਗਦਾਰ ਕੱਚ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੀਦਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਕਰਪਾ ਜਾਂ ਭਾਲਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
ਕੁਝ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਕਰਪਾ ਬਾਉਲੀ’ ਜਾਂ ‘ਭਾਲਾ ਬਾਉਲੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਲ ਧਾਰਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਗੁੰਬਦ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੋੜ-ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ

ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਾਲ ਭਰ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਮਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ-ਵਿਚਾਰ, ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਮਦਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਦੇਸ਼

ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਭਾਈ ਹਰਿ ਜਸ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਇਆ।
ਦੂਜਾ, ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਾਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ।
ਤੀਜਾ, ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਦੱਸਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਗੁਰੂ-ਸੰਗਤ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ, ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਅੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।



Leave a Comment