ਕਾਰਗਿਲ ਵਿਜੇ ਦਿਵਸ: ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੀਰ ਸਪੂਤਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸਰਵਉੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ

26 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਸਵੇਰ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਤਿਰੰਗਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਟੰਗੀ ਵਰਦੀ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਅੱਗੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭੇਜੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਰਗਿਲ ਵਿਜੇ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ 1999 ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰ ਸਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰਗਿਲ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰਵਉੱਚ ਬਲਿਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦੋਂ ਕਾਰਗਿਲ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਗਈਆਂ

1999 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਾਰਗਿਲ, ਦ੍ਰਾਸ, ਬਟਾਲਿਕ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕੋਹ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘੁਸਪੈਠ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਾਲੇ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਨੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਉੱਚੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਚੋਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀਨਗਰ-ਲੇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਗ (NH-1A) ‘ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ‘ਤੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜੰਗ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 16 ਤੋਂ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਲੜੀ ਗਈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਸਿਫ਼ਰ ਤੋਂ ਕਈ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ ਸੀ, ਆਕਸੀਜਨ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 26 ਜੁਲਾਈ 1999 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 527 ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 1,300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਦਿਨ ਅੱਜ ਕਾਰਗਿਲ ਵਿਜੇ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 45 ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਸੀ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼—ਇਹ ਚਾਰ ਸੂਬੇ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 6 ਫੀਸਦੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰੀਬ 40 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 45 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਚਿੱਠੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਰਗਿਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947-48, 1962, 1965, 1971 ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਤੱਕ—ਹਰ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੈਦਲ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ, ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ, ਜੰਮੂ ਐਂਡ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ, ਗ੍ਰੇਨੇਡੀਅਰਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵਰਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮਾਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਗਿਲ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਾਰਗਿਲ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੁਕੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਟੋਲੋਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਜਵਾਨ ਬਟਾਲਿਕ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕੋਹ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਟਾਲੀਅਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਾਰਗਿਲ ਦੀ ਜੰਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੀ ਦਿੱਤਾ?

ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਰਗਿਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ ਜੰਗ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਈ। 45 ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਹਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 45 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੋਰਚਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੋਲੀ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।

ਜੰਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮਰ ਵਿਰਾਸਤ

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ਜਾਂ ਟੋਲੋਲਿੰਗ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਜੰਗ ਸੈਂਕੜੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਸੀ। ਹਰ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਹਰ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਟੀਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਵਾਨ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ, ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ, ਜੰਮੂ ਐਂਡ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ, ਗ੍ਰੇਨੇਡੀਅਰਜ਼, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਰਾਈਫਲਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ਅਤੇ ਟੋਲੋਲਿੰਗ ਦੀ ਜਿੱਤ ਕਿਉਂ ਸੀ ਨਿਰਣਾਇਕ?

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 16,700 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਚੋਟੀ ਦ੍ਰਾਸ ਸੈਕਟਰ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੋਲੋਲਿੰਗ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸ੍ਰੀਨਗਰ-ਲੇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਵੀ ਸੀ। ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਕੈਪਟਨ ਅਮੋਲ ਕਾਲੀਆ: ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਮਿਸਾਲ

ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮੋਲ ਕਾਲੀਆ 12 ਜੰਮੂ ਐਂਡ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੋਸਟ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਦੇਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਇਸ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਨਾਇਕ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ: ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਉਡੀਕ

ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਏਕੋਟ ਨੇੜਲੇ ਜੋਹਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ 8 ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਸਕੂਲ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸੀ

ਕਾਰਗਿਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 45 ਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ 21-22 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਾਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ, ਗੈਲੈਂਟਰੀ ਐਵਾਰਡ ਸਾਈਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮਾਲਵਾ, ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਏ। ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਬਠਿੰਡਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਵਾਰ ਹੀਰੋਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ: ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਵਾਰ ਹੀਰੋਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਐਂਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੌਜੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਕਾਰਗਿਲ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜਜ਼ਬਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਰੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਰਗਿਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਫਰਜ਼, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਲਈ 26 ਜੁਲਾਈ ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਮਿਲੀ ਹਰ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਲਿਖੇ ਜਾਣ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਾਰਗਿਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 45 ਵੀਰ ਸਪੂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਜੋਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰ ਸੌਂਪੇ।

ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਸਬਕ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ 27 ਸਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਰਗਿਲ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਟੀਚੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 45 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—”ਸਾਡਾ ਪੁੱਤ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ।” ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਮਾਣ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਗਿਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਕਈ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨ ਰਹੀ ਹੈ।

ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ

ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਚੌਂਕਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 26 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਵਾਰ ਹੀਰੋਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਐਂਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰਗਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕਾਰਗਿਲ ਦਾ ਕੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ?

ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਰਾਹ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਰਗਿਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਆਸਾਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕਾਰਗਿਲ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਲੜ ਰਹੇ ਜਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਅਨੁਕੂਲ ਮੌਸਮ ਸੀ, ਨਾ ਆਸਾਨ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਫੌਜੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡਾਂ, ਉਦਯੋਗ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਹੈ—ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਹਿਮ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਲਈ ਰੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਣ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ

ਕਾਰਗਿਲ ਵਿਜੇ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਨ ਵੀ ਕਾਰਗਿਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ਜਾਂ ਟੋਲੋਲਿੰਗ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੀ ਸੀ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਜੋ ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੜ ਕਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਸਪੂਤ ਭੇਜੇ। ਇਸ ਲਈ 26 ਜੁਲਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 45 ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਤਿਰੰਗੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅੱਜ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਣ।