ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਦੀ ਜੰਗ: 1965 ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਬਾਂਜ਼ ਦੀ ਅਣਸੁਣੀ ਦਾਸਤਾਨ

“ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਐਕਸ਼ਨ ਲੈਣਾ ਹੈ”—1965 ਦੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਨੂੰ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਜੰਗ ਦੇ ਕਈ ਮੋਰਚੇ, ਕਈ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੰਗ ਦਾ ਅਸਲ ਚਿਹਰਾ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਮੀਂਹ, ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਏ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਪਾਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਕਦਮ

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ, 1 ਪੈਰਾ, ਪੀਕੇਟਸ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੰਪਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ। ਤਜਰਬਾ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਪਰ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ।

ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ।

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਪਾਸ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਅਹਿਮੀਅਤ

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦਰਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਸਤਾ ਪੁੰਛ ਤੋਂ ਉੜੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਕਈ ਪੱਖੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪੁੰਛ ਅਤੇ ਉੜੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਇਹ ਰਸਤਾ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸੀ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਪਾਸ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਸੰਖ ਤੋਂ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਸੰਖ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਚੌਕੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ।

ਅਗਸਤ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਫਿਸਲਣ ਕਾਰਨ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਖ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੌਜ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਸੰਖ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਚੌਕੀਆਂ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

“ਦੂਰਬੀਨ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ”

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਰਾਹੀਂ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਹਲਚਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਟਾਸਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਦੂਜੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੇ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਦੂਜੀ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਰਿਕੁਐਸਟ ਭੇਜੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ—ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧੋ ਅਤੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੋ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਟਾਸਕ, ਜੋ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।

ਮੀਂਹ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਉੱਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨਾ ਪਿਆ।

ਰਸਤਾ ਲਗਭਗ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਚਿੱਕੜੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲੱਗ ਗਈ।

28 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਸ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰੀਇਨਫੋਰਸਮੈਂਟ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ 29 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ।

ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ

ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਜੰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੀਕਾਨੈਸੈਂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

29 ਅਗਸਤ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪੈਟਰੋਲ ਪਾਰਟੀ ਭੇਜੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਏ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਫੌਜੀ ਹਲਚਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫਸਰ ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਹੱਥੋਂ-ਪਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ 9 ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਖੁਦ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਤ ਦੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।

ਅੱਠ-ਦੱਸ ਘੰਟੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ

ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਖਮੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ 8 ਤੋਂ 10 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਜ਼ਖਮੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਵੈਕੂਏਸ਼ਨ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਇਲਾਜ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖੁਦ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤਯਾਬ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੱਗਾ।

ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ—ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ, ਆਮ ਟੈਲੀਫੋਨ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਸੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਕੁਆਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 24-25 ਸਾਲ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸਨ।

ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਘਰ ਤੋਂ ਫੌਜੀ ਮੋਰਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਅਧਿਆਇ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਇਲਾਕੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਏ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਰਨੇ ਪਏ।

ਜੰਗ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੇ। ਜ਼ਖਮਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗੇ।

ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ

ਅੱਜ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੀਮਤ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ।

ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼

ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਅੱਗੇ ਅੱਜ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਨਾਮ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿੱਧਾ ਹੈ-ਪੜ੍ਹੋ, ਲਿਖੋ, ਅੱਗੇ ਵਧੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰੋ।

ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਉਹ ਜੰਗ ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯੂਟਿਊਬ ‘ਤੇ ਦੇਖੋ ਪੂਰੀ ਵੀਡੀਓ