ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਜੰਗ: ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਾਰੀਆਂ ਨੇ…!

ਜੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹਾਰਦੇ ਸੂਰਬੀਰ: ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਸਤਾਨ

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ, ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਵੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ-ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੰਗ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜੰਗ ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਅੱਜ ਵੀ 1845 ਦੀ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ-ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੰਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ

1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਕਤ ਦੀ ਖਿੱਚਤਾਣ ਵੱਧਦੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ 1845 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

18 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ ਦੋਵਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਟੱਕਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਮੁੱਦਕੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਵੱਡਾ ਟਕਰਾਅ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ।

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ

ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ, ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਪਾਹੀ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਛਾਵਣੀ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। 21 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਉਮੀਦ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਕਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਤੀਬਰ ਰੋਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੰਕਟਮਈ ਸੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਤ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸੀ, ਖ਼ੁਦ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਿਕਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੰਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਉੱਚ ਕਮਾਂਡ ਵੱਲੋਂ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਗ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿਆਸੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਰਚਾ ਬਣ ਗਈ।

ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਚਿੱਤਰਣ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ, ਸਿੱਖ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਤਰਾਂ… ““ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਾਰੀਆਂ ਨੇ”, ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਕਈ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਮ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਸੂਰਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ 1845 ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਸਿਆਸੀ ਸੰਘਰਸ਼, ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹੇ।

ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸਬਕ

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿਆਸੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਗ਼ੱਦਾਰੀ’ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਖਿੱਚਤਾਣਾਂ, ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਲਿਆ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਏਕਤਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।