ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਵਿਜੇਤਾ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੇਮਕਰਨ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਮਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਪਿੰਡ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਜੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਮ ਕੰਪਨੀ ਕੁਆਰਟਰ ਮਾਸਟਰ ਹੌਲਦਾਰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਿੰਮਤ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਜੰਗੀ ਸਨਮਾਨ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ, ਫ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਅਮਰ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।

ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਛਿੜਿਆ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ

1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਮਕਰਨ ਸੈਕਟਰ ਵੱਲ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਧੁਨਿਕ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਖੇਮਕਰਨ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕੇਗੀ।

ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲੀ। ਖੇਮਕਰਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਭਿੱਜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਟੈਂਕ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਲੜਾਈ ਇੰਨੀ ਤੀਬਰ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਸਲ ਉੱਤਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਕਬਰਗਾਹ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ- ਸਾਦਗੀ ਤੋਂ ਸ਼ੌਰਯ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜੁਲਾਈ 1933 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧਾਮੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਮਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ। ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਉਹ 27 ਸਤੰਬਰ 1954 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗ੍ਰਨੇਡੀਅਰਜ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 4 ਗ੍ਰਨੇਡੀਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹਿ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਵਰਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।

10 ਸਤੰਬਰ 1965- ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ

ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਜੀਪ ’ਤੇ ਲੱਗੀ 106 ਮਿ.ਮੀ. ਰਿਕੋਇਲਲੈੱਸ ਰਾਈਫ਼ਲ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਸਨ। ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਵਾਹਨ ਸਨ, ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਟੀਕਤਾ ਨੇ ਇਸ ਅਸਮਾਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਲਾਭ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਪ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੋਂ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟੈਂਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਟੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਈ ਟੈਂਕ ਨੁਕਸਾਨਗ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਏ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਹੋਰ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੇ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ 10 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਰਵਉੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸੈਨਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ।

ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅੱਜ ਵੀ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਚੀਮਾ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰ ’ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਜੰਗੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਧਰਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਭਾਵਨਾ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਧਰਮ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ

11 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ।

ਦੱਸਦੇ ਚੱਲੀਏ ਕਿ, ਹਰ ਸਾਲ 10 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਆਸਲ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਚੀਮਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ, ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਮਾਲਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕੇ।

ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸੂਝ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਕਬਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਲਈ ਹੌਸਲਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸਮਰਪਣ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਕੰਪਨੀ ਕੁਆਰਟਰ ਮਾਸਟਰ ਹੌਲਦਾਰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਉਹ ਜੰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਕਬਰਗਾਹ ਬਣੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਵਰਗੇ ਯੋਧੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਗਾਥਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।