ਸੇਵਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਬਰੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਰਾਹ-ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਹਿਬਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ “ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਫਿਰ ਸੰਗਤ” ਦਾ ਅਮਰ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਜ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇਪਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

23 ਮਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਦਿਹਾੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੱਜ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1479 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਖਮੀ ਜੀ (ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ) ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਾਂਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸੱਚੇ ਰਹਿਬਰ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਰਤਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਗੁਰਾ’ (ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਭਾਈ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪਿਆਸ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈ।

ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਲਟਾ

ਭਾਈ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੋੜ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ (ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਨੂੰਹ ਲੱਗਦੇ ਸਨ) ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਏ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਹੀ ਧੁਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਜਿਥੋਂ ਇਹ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।

ਭਾਈ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਜਦੋਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 61 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਮਰ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਲਗਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮਿਸਾਲ

ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ 12 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ਬਿਰਧ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਕੜਾਂ, ਮੀਂਹ, ਹਨੇਰੀ ਜਾਂ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ, ਜੂਠੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਪੱਖੋਂ ਹਰ ਨਿੱਕੀ-ਮੋਟੀ ਸੇਵਾ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਕਰਦੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ’, ‘ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ’ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪ ਕੇ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਹੈ…

ਗੁਰ ਕੀ ਕਾਰ ਕਮਾਵਣੀ ਭਾਈ ਆਪੁ ਛੋਡਿ ਚਿਤੁ ਲਾਇ ॥
ਸਦਾ ਸਹਜੁ ਫਿਰਿ ਦੁਖੁ ਨ ਲਗਈ ਭਾਈ ਹਰਿ ਆਪਿ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ ॥

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸੱਚੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਖ਼ੁਦ ਆ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ….

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਣ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ “ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ” ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਬੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਹ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਰਾਜਸੀ ਰੁਤਬੇ ਜਾਂ ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਲਾਈਨ (ਪੰਗਤ) ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਨਾਅਰਾ “ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਫਿਰ ਸੰਗਤ” ਤਤਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਕਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪਈ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਵਾਂਗ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਮਾਂਹ ਦੀ ਦਾਲ ਦਾ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ (ਜ਼ਮੀਨ) ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੜੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਇਹ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲੇਗਾ।”

ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੱਦ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ‘ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ’ (ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦੇਣਾ) ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਅਸਲ ਸਤੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ‘ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ’ (ਘੁੰਡ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਸਮ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਥਾਪਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਦਮ ਸੀ।

ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰੋਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ “ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ 22 ਹਿੱਸਿਆਂ (ਮੰਜੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਮੰਜੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਜਾਤ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਠੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 17 ਰਾਗਾਂ ਅੰਦਰ 907 ਸ਼ਬਦਾਂ/ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬੇਹੱਦ ਸਰਲ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾ “ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ” ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

“ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ ਮੇਰੀ ਮਾਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ ॥”

ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁੱਖਾਂ-ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਅਸਲ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ (Supreme Bliss) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ‘ਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਮਰਤਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ (ਮਾਫ਼ੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਦਾਤੂ ਜੀ ਨੇ ਈਰਖਾ ਵੱਸ ਆ ਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਧ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ‘ਤੇ ਲੱਤ ਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਰੋਸ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਬੇਹੱਦ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਦਾਤੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ! ਮੇਰੀਆਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਮਲ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਗਈ?” ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿੰਨਾ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲੀਨ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ

ਅੱਜ ਦੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਜਾਤੀਵਾਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਜੰਗ-ਯੁੱਧਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਾਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ (ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੌਰਾਨ) ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਰਾਜਸੀ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ, ਅਥਾਹ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਓ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਅਮਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਹਿਦ ਕਰੀਏ।

ਡਿਸਕਲੇਮਰ – ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ