ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਲਈ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਛਤਰੀਆ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸਨ। ਵੇਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਲਈ ਉਪਜਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਤਕੜੇ ਸਨ, ਝਗੜਾਲੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੱਸ ਕੇ ਕਛਤਰੀਆ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਉਪਜ ਦੱਸ ਕੇ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ੍ਰੇਣੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੰਧਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀ ਨਾਲੋਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਭਿੰਨ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਜਾਤੀ ਅਰਥਾਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤੇ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਕਈ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿਖੜ ਅੰਗ ਸੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗਜਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਰਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਬੂ ਰਿਹਾਨ ਅਲਬੈਰੂਨੀ ਜੋ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜਨਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਿੰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਸ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੋਢੀ ਅਖਵਾਏ। ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਜ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ, ਜੋ ਸੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਚਲਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲੰਗਰ ਛਕੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਨਿਖੜਵਾ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਤਰਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ‘ਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਲਾਲਉਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਗਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸਲੀਮ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ (ਸਲੀਮ) ਵੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ  ਬਚਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਚਾਰੇ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਬੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਪੂਰੀ ਜੁਝਾਰੂ ਕੌਮ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਗੱਡਮੇ ਸੂਰਮੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।       

ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ-ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਦੇ ਹੌਕੇ ਲਾਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਭੀੜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਹੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹੀ ਪਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਇਨੀ ਜਿਆਦਾ ਮਜਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਇਫਤਖ਼ਾਰ ਖਾਨ ਜਬਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਫਤਖ਼ਾਰ ਖਾਨ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਵਾਹ ਵਾਹ ਖਟਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਜਨੇਊ ਲਹਾਏ ਗਏ। ਜਬਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੋਰੀ। ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੱਸੀ। ਕਿੰਝ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਜਬਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜਨੇਊ ਲਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਖਾਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਟੋਪੀ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਬਰੀ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੋਟੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਕਹਿ ਦਿਓ ਜਾ ਕੇ ਇਫਤਖ਼ਾਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਵੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ। ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਡਰ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਫਤਖ਼ਾਰ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਬਲਿਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਲਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਧ, ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਇੱਕਸਾਰਤਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ ਗੁਰੂਆਂ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ।