ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਿਆਲੀ ਕਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ-ਮੁੱਛਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ ਸਨ।

1998 ਵਿੱਚ, ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਪਾਂਡੂਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਰੀਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਟਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਹਿਲਾਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਘੰਗਰੀਆ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗੋਵਿੰਦ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਜਿਥੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਰਾਮ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਪੱਸਿਆ ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਧਾਮ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਬਿੰਦ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਗੋਵਿੰਦਧਾਮ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਥਾਪਿਤ ਸੜਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਖੁਦ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਬਾ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦਧਾਮ ਤੋਂ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੈਦਲ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗੋਵਿੰਦਧਾਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਟੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਉਜਾੜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚਲਾ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਉਹ ਛੋਲੇ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਪੀ ਕੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

1944-45 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਯਾਤ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗੁਰੂ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਥੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਕਮਰੇ ਵੀ ਬਣਵਾਏ – ਇੱਕ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਲਈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੈਦਲ ਘੰਗਰੀਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗੋਵਿੰਦਧਾਮ ਵਿਖੇ ਵੀ ਇੱਕ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤ ਥੰਦੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ, ਗੋਵਿੰਦਧਾਮ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਠਹਿਰਾਅ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਪਨਾਹਗਾਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲੱਗਾ। ਬਾਬਾ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਪੱਸਿਆ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਅਤੇ ਗੋਬਿੰਦਧਾਮ ਦੋਵਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਇਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਚਾਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਉਪਜ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜਿਸ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਬਾ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਿਹਨਤ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।

ਅੱਜ, ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਮੈਨੇਜਰ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਦਾਨੀ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਿਜਨੌਰ ਨਾਲ ਤਾਲੁੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋਜ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹਨ।

ਸਥਾਨਕ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦਾ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗਦਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੈਦੀਪ ਭੰਡਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਯਾਤ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 250,000 ਲੋਕ ਠਹਿਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਖਾਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾਈ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।

“ਇਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਬਰਾਬਰ ਹੈ! ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਨ,” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ॥