ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਬੂਟੇ ਵੰਡ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਲ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ, ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਉਣ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਬੀਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਜੋਂ ਵੰਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: “ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ”– ਭਾਵ ਹਵਾ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ‘ਨੌਂ ਲੱਖਾ ਬਾਗ਼’ ਵਰਗੇ ਅਨੋਖੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਗਹਿਰੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮ, ਬੇਰ, ਅੰਬ, ਜਾਮਣ, ਚੰਦਨ, ਖਜੂਰ ਵਰਗੇ ਦਰਜਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ- ਜੋ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੀ, ਹਰਿਆਵਲ ਵੀ: ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਲ

ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 556ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ “ਗ੍ਰੀਨ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ” ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਜੋਂ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਦੋ ਟਰੈਕਟਰ-ਟਰਾਲੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਸੰਤ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਚੇਵਾਲ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੱਲ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (DSGMC) ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਦੋ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੂਟੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਮ, ਬੇਰ, ਜਾਮਣ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਜੋਂ ਵੰਡੇ ਸਨ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ 10 ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਹਰੀ ਮੁਹਿੰਮ

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਸਿੱਖੀ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੱਖਾਂ ਬੂਟੇ ਵੰਡੇ ਅਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਅੱਜ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੂਟੇ ਹੁਣ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸੀ ਦਵਾਈ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 5 ਏਕੜ ਦਾ “ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬਾਗ਼” ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ 58 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 6000 ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਖਤੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ, ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਬੰਧਿਤ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗ਼ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।

ਸੰਤ ਸੀਚੇਵਾਲ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ

ਸੰਤ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਚੇਵਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਾਲੀ ਬੇਈਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਨਮੋਲ ਦਾਤਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੀਚੇਵਾਲ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। 

ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ: ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੌਦਾ ਲਗਾਉਣਾ

ਈਕੋਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ “ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ” ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ, ਪੰਜੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। 2010 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਦਿਵਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ (UNDP, ARC) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵੰਡਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਮ, ਅਰਜੁਨ, ਜਾਮਣ, ਤੂਤ ਅਤੇ ਬੇਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ?

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਤ ਖੇਤਰ ਸਿਰਫ਼ 3-4% ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਤਰਾ 33% ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਕਾਰਨ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਬੂਟਾ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਾਤ ਸਮਝ ਕੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ

ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਬੂਟਾ ਜਾਂ ਦੇਸੀ ਬੀਜ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ – ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ।