ਸਿਆਸੀ ਜੰਗ ਵਿਚਾਲੇ ਸੀਐਮ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਤੇ ਹਰਸਿਮਰਤ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਆਇਆ ਬਾਜ਼

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼: ਸ਼ੌਰਯ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਪੰਛੀ ਬਾਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ 2027 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਵਿਆ ਗੋਇਲ ਗੋਪਾਲ ਦਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਆਰਟੀਕਲ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਂਦੇੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੀਬਾ ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ ਜੋ ਕਿ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਐਮ.ਪੀ ਹਨ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਉੱਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਘੁੰਮਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਬਾ ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਾਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਖੁਦ ਸਾਡੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਬਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬਾਜ਼ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਹ ਬਾਜ਼ ਸਰਦਾਰ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਉੜਦਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਾਸੋ ਹੋਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਾਜਾਂਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਫ਼ੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰਤ ਫੁਰਤ ਹੀ ਰਾਜਭਾਗ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਚੰਦੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰਮ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰ ਛੱਡੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲੜਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਚ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਪਰ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਫਾ਼ਰਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਰਲਭ ਸੁਗਾਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮੁਰਗਾਬੀ ਉੱਡੀ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਹਦੇ ਮਗਰ ਆਪਣਾ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਤੇ ਮੁਰਗਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਜ਼ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਬਾਜ਼ ਨੇ ਮੁਰਗਾਬੀ ਪਕੜ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਮੁਰਗਾਬੀ ਫੜੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਵੀ ਇਸ ਪਕੜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਸੁੰਦਰ ਬਾਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸ ਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰੇ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ ਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ। ਕੁਝ ਕੁ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਜੋ ਬਚੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਨੂੰ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਫਕੀਰ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਪਕੜ ਕਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ।

ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਘਮਸਾਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ, ਬਾਬਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨੋ ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਬਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਾਜ਼ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੈਨਿਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਾਜ਼ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੈਨਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਲਲਕਾਰ ਨੂੰ ਉਲਟ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਕਤੀ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

“ਚਿੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ ਲੜਾਵਾਂ,
ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸ਼ੇਰ ਬਣਾਵਾਂ,
ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਵਾਂ,
ਤਬੈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਕਹਾਵਾਂ।”

ਬਾਜ਼ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਤੰਤਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਬਾਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਬਾਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੁਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਤੂ ਪੰਛੀ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਾਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਤਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਜ਼ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਹਵਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਉੱਡਦਾ। ਸੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਫਾਰਸ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਈ ਸੀ। ਫਾਰਸ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਾਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਾਜ਼ ਰੱਖੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਜਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਾਜ਼ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਾਜ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਜ਼ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਤੇ ਜਾ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।