ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਟੇਜਾਂ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਰੂਮਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। World Music Day ‘ਤੇ, ਆਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੀਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਿੱਧੇ, ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਸਬੂਤ ਵੀ ਹਨ।
ਤੂੰਬੀ
ਤੂੰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੋਟੀ ਅਤੇ ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਖੋਲ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਧਾਤ ਦੀ ਤਾਰ ਖਿੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਸਿਰਫ਼ 200 ਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 55 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਸਮੇਂ ਵਜਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਤਾਰ ਨੂੰ ਉਛਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਸੁਰ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੂੰਬੀ ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਵਜਾਇਆ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰੋਚਕ ਹੈ, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ Missy Elliott ਨੇ ਆਪਣੇ 2001 ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ “Get Ur Freak On” ਵਿੱਚ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਤੀ ਸੀ।
ਅਲਗੋਜ਼ਾ
ਅਲਗੋਜ਼ਾ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਆ ਫੂਕ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਸਰੀ ਧੁਨ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗੂੰਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਫੂਕ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਾਅ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਹਿਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਲੋਚ, ਸਰਾਇਕੀ, ਸਿੰਧੀ, ਕੱਛੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਅਲਗੋਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜੁਗਨੀ, ਜਿੰਦੂਆ, ਮਾਹੀਆ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਲੰਮੀ ਬੰਸਰੀ ਨੂੰ “ਨਰ” ਤੇ ਛੋਟੀ ਨੂੰ “ਮਾਦਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਢੋਲ
ਢੋਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਢੋਲ ਅੰਬ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਮ ਜਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਖੱਲ੍ਹ ਮੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੋਟੀ ਖੱਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਬੇਸ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਤਲੀ ਖੱਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਟ੍ਰੈਬਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਹਾਂ, ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 2002 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ MC ਦੇ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਗੀਤ ‘Mundian To Bach Ke’ ਦੀ ਢੋਲ ਤਾਲ ਨੇ UK Singles Chart ਵਿੱਚ 5ਵਾਂ ਰੈਂਕ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਭੰਗੜਾ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਚਿਮਟਾ
ਚਿਮਟਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਚਿਮਟੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਛਣਕਣੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚਪਟੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਘੁੰਗਰੂ ਜਾਂ ਛਣਕਣੀਆਂ ਫਿੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੀਲ ਦੀ ਚੋਣ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹਣ-ਬੰਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੁੜਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਚਕ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਚਿਮਟੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਲੱਗੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਰਿੰਗ (ਕੜੀ) ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਨੂੰ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਟੰਗਣ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸਾਰੰਗੀ
ਸਾਰੰਗੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗਜ਼ (ਕਮਾਨ) ਫੇਰ ਕੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਗੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ‘ਤੇ ਖੱਲ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਕਾਇਦਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਗਾਇਕ ਦੇ ਗਲੇ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ (ਮੀਂਡ) ਅਤੇ ਕੰਪਨ (ਗਮਕ) ਦੀ ਹੂਬਹੂ ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ ਲਈ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
ਬੁਘਚੂ
ਬੁਘਚੂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ-ਘੜੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਡਮਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਖੱਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਰੱਸੀ ਲੰਘਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੱਠ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੂਹਣੀ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਉਸੇ ਹੱਥ ਦੀ ਤਲ੍ਹੀ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਛੜੀ ਨਾਲ ਤਾਰ ਨੂੰ ਟੁੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਦੀ ਕਸਾਵਟ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਲਵੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਾਕਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਨੋਖਾ ਨਾਮ ਇਸਦੀ “ਬੁਗਚੂ” ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਮਕ ਜਾਂ ਬੁਗਦੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ‘World Music Day’ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Leave a Comment