‘ਦਾਗ਼-ਏ-ਸ਼ਾਹੀ’ ਤੋਂ ‘ਦਗਸ਼ਈ’ ਤੱਕ! ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦਾ ਅਮਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼

ਪੁਰਾਤਣ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਦਗਸ਼ਈ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਪਹਾੜੀ ਛਾਉਣੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਧਰਮਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਚੀੜ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਇ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜਬਰ, ਕੈਦ, ਬਗਾਵਤ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਸਮਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਦਗਸ਼ਈ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ ਦੀ ਉਸ ਦਮਨਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਹਰ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਦਾਗ਼-ਏ-ਸ਼ਾਹੀ’ ਤੋਂ ‘ਦਗਸ਼ਈ’ ਤੱਕ

ਦਗਸ਼ਈ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦਗਸ਼ਈ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ‘ਦਾਗ਼-ਏ-ਸ਼ਾਹੀ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਦਾਗ਼-ਏ-ਸ਼ਾਹੀ’ ਦਾ ਭਾਵ ‘ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਜਾਂ ‘ਰਾਜਸੀ ਦਾਗ਼’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ‘ਦਾਗ਼’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਦਾਗ਼-ਏ-ਸ਼ਾਹੀ’ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਦਗਸ਼ਈ’ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨਾਮਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਛਾਉਣੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਰਣਨੀਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਪਹਾੜੀ ਮੌਸਮ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਲਈ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1847 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਬੀ, ਬੁਢਟਿਆਲਾ, ਚੂਨਾਵੜ, ਜਵਾਗ ਅਤੇ ਦਗਸ਼ਈ ਦੇ ਨਾਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਦਗਸ਼ਈ ਛਾਉਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਦਗਸ਼ਈ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫੌਜੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੀ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।

ਦਗਸ਼ਈ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਇੱਕ ਦਹਿਸ਼ਤਨਾਕ ਦੌਰ

ਛਾਉਣੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਗ਼ੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ।

ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅੱਖਰ ‘T’ ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੋਠੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੋਟੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਤੰਗ ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦ ਮਾਹੌਲ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸਜ਼ਾ ਸੀ। ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

1857 ਦਾ ਗਦਰ ਅਤੇ ਗੋਰਖਾ ਸਿਪਾਹੀ

1857 ਦਾ ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮੋੜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਦਗਸ਼ਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਾਇਨਾਤ ਗੋਰਖਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਗੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਦਗਸ਼ਈ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦਮਨ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਕੋਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਅਤੇ ਦਗਸ਼ਈ

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। 1914 ਦਾ ਕੋਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੁਖਾਂਤ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਲੰਬੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

1915 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਮਨਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ।

1920 ਦੀ ਕਨਾਟ ਰੇਂਜਰਜ਼ ਬਗਾਵਤ/ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਦਗਸ਼ਈ

ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਇ ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1920 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ‘ਕਨਾਟ ਰੇਂਜਰਜ਼’ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ। ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 14 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 13 ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ 21 ਸਾਲਾ ਜੇਮਜ਼ ਜੋਸਫ਼ ਡੇਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। 2 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਦਗਸ਼ਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ ਸਕੁਐਡ ਰਾਹੀਂ ਜੇਮਜ਼ ਡੇਲੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਖ਼ਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦਗਸ਼ਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਦਗਸ਼ਈ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਗਸ਼ਈ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ। ਦਗਸ਼ਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਚਰਖੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਦਗਸ਼ਈ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਆਇਰਿਸ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਵਾਦਤ ਇਤਿਹਾਸ/ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਅਜਾਇਬਘਰ ਤੱਕ

ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਨਾਲ ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੋਡਸੇ ਨੇ 30 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਰਣਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦਗਸ਼ਈ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਡਸੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਬਦਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਅਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੈ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਗਸ਼ਈ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਤੀਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਇਮਾਰਤੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੰਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਵੀ ਸੀ। ਜੇਮਜ਼ ਜੋਸਫ਼ ਡੇਲੀ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, 1857 ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਗਸ਼ਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਗਸ਼ਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ

ਦਗਸ਼ਈ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੂੰਜਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਦਾਗ਼-ਏ-ਸ਼ਾਹੀ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਛਾਉਣੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ, 1857 ਦੇ ਬਗਾਵਤੀ ਸਿਪਾਹੀ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਯੋਧੇ ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਬਾਗੀ, ਦਗਸ਼ਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਮਜ਼ ਜੋਸਫ਼ ਡੇਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕੌਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਗਸ਼ਈ ਦੀਆਂ ਕੈਦ ਕੋਠੜੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵੱਡੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦਗਸ਼ਈ ਜੇਲ੍ਹ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰੋਹਰ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਜੀਵੰਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਗਸ਼ਈ, ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਬਗਾਵਤਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਗਸ਼ਈ, ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਦਰਅਸਲ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ।