ਚਰਚਾ ‘ਚ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ! ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲਾਈਫਲਾਈਨ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੰਗਮ… ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਾਥਾ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ‘ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ’ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਰਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਦੀ ਨਵੀਂ ਫਿਲਮ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਦੇ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁੱਲ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਲਾਈਨ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਆਏ ਇਹਨਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਵਾਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘਾਣ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਹ ਉਹ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੀ ‘ਲਾਈਫਲਾਈਨ’ (ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ) ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੇ ਇਸ ਜੀਵਨਦਾਤੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਖਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੂਕ ਗਵਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਲੰਘੀ 14 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੂਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1980-90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ‘ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੱਤਣ ਮੈਮੋਰੀਅਲ’ (ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰੇਗੀ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੱਸੇਗੀ. ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੱਥਰੂਆਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਲੁੱਜ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣਨ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਉਸ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ (ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੱਤਣ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਹੜਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਫ਼ਰ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਵੀ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਤਿੱਬਤ (ਚੀਨ) ਦੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਕਸ਼ਸਤਾਲ ਝੀਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਲੰਗਚੇਨ ਖੰਬਾਬ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿੰਨੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ ਦਰੇ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਿਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਨਾਬ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਪੰਜ ਨਦ’ (ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਰਾਸ਼ੀ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ- ‘ਮਾਲਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਝਾ’ (ਅਤੇ ਦੁਆਬਾ) ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ

ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ- ‘ਮਾਲਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਝਾ’ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ‘ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ’ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਿਆਵਾਂ- ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

‘ਪੱਤਣ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸ ਘਾਟ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਪੱਤਣ’ ਸ਼ਬਦ ਉਸੇ ਦਰਿਆਈ ਘਾਟ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ (ਬੇੜੀਆਂ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੱਲਾਹ (ਬੇੜੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਇਹਨਾਂ ਪੱਤਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਵੀ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਾਂਘਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ।

ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੀ ਕੇ ਵੈਟਲੈਂਡ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਹਰੀ ਕੇ ਵੈਟਲੈਂਡ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਵੈਟਲੈਂਡ (ਜਲਗਾਹ) ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 86 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਵਿਵਿਧਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਲ 1990 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ‘ਰਾਮਸਰ ਸਥਾਨ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਰਧ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਕੇ ਵੈਟਲੈਂਡ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਈਬੇਰੀਆ, ਮੰਗੋਲੀਆ, ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਆਰਕਟਿਕ ਵਰਗੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਇਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਤਖਾਂ, ਗੀਜ਼, ਕੂਟਸ, ਅਤੇ ਕਈ ਦੁਰਲੱਭ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਹਰੀ ਕੇ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਹਰੀ ਕੇ ਹੈਡਵਰਕਸ ਅਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਸਾਲ 1953 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੀ ਕੇ ਹੈਡਵਰਕਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਡਵਰਕਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰੀ ਕੇ ਹੈਡਵਰਕਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ) ਹੈਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਪੋਂਗ ਡੈਮ ਤੋਂ ਰੈਗੂਲੇਟ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ।ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ ਲਿੰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਹਿਤ ਮਾਧੋਪੁਰ ਹੈਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਬਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ (ਹਰੀ ਕੇ) ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਹਰੀ ਕੇ ਹੈਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ‘ਰਾਜਸਥਾਨ ਫੀਡਰ’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਇੱਕ ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਨਗਰ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਅਤੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੁਕਤਾ ਵੀ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਉਸ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਦਰਿਆ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ….!

ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਹਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 23 ਮਾਰਚ 1931 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤਾਂ- ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ।

ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਹਨਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਧ-ਸੜ੍ਹਿਆ ਸਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਬਣੀ ‘ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ’ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਸਿੱਖ ਰਾਜ (ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸੀ ਹੱਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1831 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਪੜ (ਰੂਪਨਗਰ) ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰੋਪੜ ਦੀ ਸੰਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ) ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਅਧੀਨਗੀ ਹੇਠ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ-ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕੀ ਸਰਹੱਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ।

ਜਿੱਥੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੌਰਵਮਈ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵਾਤਾਵਰਨਿਕ ਦੁਖਾਂਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਰੰਗਾ (ਜਾਂ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ-ਹਰਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੰਗਮ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਕਸ (ਮਿਸ਼ਰਿਤ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਲਕੀਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ।

ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਰਿਆ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮੋਇਆ, ਅੱਜ ਉਹ ਦਰਿਆ ਖੁਦ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਰਹਿਮ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।