ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੜੂੰਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ! ਜਿੱਥੋਂ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਕੁੱਜੇ ‘ਚੋਂ ਮਿਲੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕੇ

ਪਿੰਡ ਘੜੂੰਆਂ: ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੱਕ, ਪੜ੍ਹੋ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਦੱਬੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਖਰੜ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਘੜੂੰਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੇ ਘੜੂੰਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਉਮਰ, ਧਾਤ, ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੋ ਸਕੇਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਦੱਬੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੱਸਦੇ ਚੱਲੀਏ ਕਿ ਘੜੂੰਆਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖਰੜ ਅਤੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਪਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਪਿੰਡ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਵੱਸੋਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਬਸਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਖੂਹ, ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇਤਿਹਾਸ

ਘੜੂੰਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕੁੱਜਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ।ਕੁੱਜਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਤ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਕੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਟਾਰਚਾਂ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਛਾਣਦੇ ਰਹੇ।

ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਸਿੱਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਉਰਦੂ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਰਗੀ ਲਿਖਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਕੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਾਧਕ ਅਫ਼ਸਰ ਰਵੀ ਕੁਮਾਰ ਜਿੰਦਲ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤੂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਕੋਈ ਸਿੱਕਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਘੜੂਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਧਾਤ, ਲਿਪੀ, ਚਿੱਤਰ, ਭਾਰ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਘੜੂੰਆਂ ਨਾਮ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ

ਘੜੂੰਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਰਵਸੰਮਤ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਈ ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਝਾੜਖੰਡੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੀਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹਿਡਿੰਬਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕੱਚ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਕਾਰਨ ‘ਘੜੀ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ‘ਘੜੂੰਆਂ’ ਨਾਮ ਬਣਿਆ।

ਦੂਜੀ ਧਾਰਨਾ ਘਟੋਤਕੱਚ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਟੋਤਕੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾਮ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਘੜੂਆਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ। ਤੀਜੀ ਧਾਰਨਾ ਗੁਸਾਈਂ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਸਾਈਂ ਸਾਧੂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਂ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਘੜੂੰਆਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ 1400 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਨਮੋਲ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸੋਂ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਧਾਰਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ

ਘੜੂੰਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੀਆ ਪੱਤੀ, ਜਾਗੋ ਪੱਤੀ, ਨਾਹਰ ਪੱਤੀ, ਦੱਗੋ ਪੱਤੀ, ਚਾਂਦ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੱਤੀ ਮਾਜਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੀਆ ਪੱਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰੀਆ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਪੱਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਾਗੋ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਪੱਤੀ ਦੂਜੇ ਚਾਚਾ ਨਾਹਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਗੋ ਪੱਤੀ ਗੁਰੀਆ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਦੱਗੋ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਂਦ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੀ ਮਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਸੋਂ ਰਹਿੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਘੜੂੰਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੌਰਵਮਈ ਪੱਖ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ 1660-61 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਚਰਨ ਪਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਏ ਜੀ ਦੇ 1664 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਲਗਭਗ 1670 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮੰਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਰੰਗਦਾਸ ਭੰਡਾਰੀ/ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਘੜੂਆਂ ਵਿਖੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜੀ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਰੰਗਦਾਸ ਭੰਡਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈਰਾਗੀ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਘੜੂਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਘੜੂੰਆਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਾਟਾ ਘੜੂੰਆਂ ਤੋਂ ਬਣ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਦ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੱਸਦੇ ਇਹ ਵੀ ਚੱਲੀਏ ਕਿ, ਘੜੂਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 1703 ਦੀ ਰਾਣਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 1764 ਦੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੜੂਆਂ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਣ ਸਿੰਘ, ਦਲ ਸਿੰਘ, ਦਿਆ ਸਿੰਘ, ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘੜੂਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਘੜੂਆਂ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ। ਲਗਭਗ 1779-80 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਘੜੂਆਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਬੰਧ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਘੜੂਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। 7 ਜਨਵਰੀ 1940 ਨੂੰ ਘੜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵੈਦ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕਈ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਘੜੂਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣੇ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘੜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।

ਮੰਦਰ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਡੇਰੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀਆਂ

ਘੜੂੰਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਝਾੜਖੰਡੀ ਮੰਦਰ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਬਸੰਤੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੋਭਾ ਮਲਕੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 62 ਵਿੱਘੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਤਲਾਬ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 1948-49 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਜਰੇ ਦੇ ਸੰਤ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਇੱਟਾਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜੇ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਘੜੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਘੜੂੰਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਡੇਰਾ, ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਅਤੇ ਗੁਸਾਈਆਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਮਸੀਤਾਂ, ਖੂਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਢਾਂਚੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਹਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੁਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਧੁਨਿਕ ਘੜੂੰਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ

1952 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਹੋਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਸਪਤਾਲ, ਬੈਂਕ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ, ਡਾਕਘਰ, ਟੈਲੀਫੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ, ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜੂਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਘੜੂੰਆਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਘੜੂੰਆਂ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਧਨੋਆ, ਸੰਤ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਮਾਨ ਸਿੰਘ, ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਰਾਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਚੀਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਠਾੜੂ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਘੜੂੰਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਦਾ ਰਾਹ

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਿਆ ਕੁੱਜਾ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਘੜੂਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹਨ। ਜੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਧਾਤ, ਲਿਪੀ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਨਿਰਮਾਣ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਕਿਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤੀ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘੜੂੰਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਕੇ ਕਿਸ ਪਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਕੀ ਵਸਤੂਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ

ਘੜੂੰਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪੁਰਾਤੱਤਵਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮੰਦਰ, ਤਲਾਬ, ਡੇਰੇ, ਖੂਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘੜੂਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।

ਪਿੰਡ ਘੜੂਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕਥਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸਾ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਿਆਸਤੀ ਦੌਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਘੜੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਇਆ ਹੈ।

ਹੁਣ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਿਆ ਪੁਰਾਤਨ ਕੁੱਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਸਿੱਕੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਸਕੇਗੀ। ਘੜੂੰਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ਕੁੱਜਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ।

ਇਸ ਲਈ ਘੜੂੰਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ, ਮਿਲੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘੜੂੰਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ-ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।