ਨੁਸਰਤ ਦੇ ਦਿਲਦਾਰ

ਉਸਤਾਦ ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਪਲ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ, ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਿੰਟ- ਅੱਧਾ ਮਿੰਟ ਤਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਲ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ। ਉਸ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਲਬੱਧ ਤਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਤਬਲਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਤਬਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ‘ਤੇ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵੀਡੀਓ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਮੈਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿ-ਗਾਇਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਹਾਂ, ਨੁਸਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਮਰਹੂਮ ਫਾਰੂਕ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਫਾਰੂਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਹਤ, ਪਛਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਹਿ-ਗਾਇਕ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਅਸਲ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਥੋੜਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ।

ਨੁਸਰਤ ਦੀਆਂ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਹਿ-ਗਾਇਕ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕਣਾ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਹਿ-ਗਾਇਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕੌਣ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣਗੇ।

ਨੁਸਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖ ਲਵੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਦਿਖਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਆਖਰੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਸੀਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿ ਨੁਸਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਾਦੂ ਇਸ ਅਦਿੱਖ ਸਾਧਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ।

ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਰਹੇ ਉਸਤਾਦ ਦਿਲਦਾਰ ਹੁਸੈਨ ਸਾਬ੍ਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਸੂਰ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਤਾੱਲੁਕ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਉਸਤਾਦ ਦਿਲਦਾਰ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਦਿਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮੀਆਂ ਸ਼ਰੀਫੂਦੀਨ, ਵੀ ਇੱਕ ਕੱਵਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 1969 ਵਿੱਚ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

1971 ਵਿੱਚ, 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਕੱਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਰਾ, ਫਾਰੂਖ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੂਲ ਟੀਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ, ਜੋ ਕੱਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਿਲਦਾਰ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਤਬਲਾ ਸਿਰਫ ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੱਵਾਲੀ ਦਾ ਤਾਲਬੱਧ ਸਾਥੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦਾ ਵੀ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਨੁਸਰਤ ਦੀ ਤੇਜ਼-ਰਫਤਾਰ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ, ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਧਮਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਬਲਾ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਮਕ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਸ਼ਵ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਵੀ ਨਾਲ ਗਏ – ਪੀਟਰ ਗੈਬਰੀਅਲ ਅਤੇ ਪਰਲ ਜੈਮ ਵਰਗੀਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੱਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 1997 ਵਿੱਚ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਅਕਸਰ ਦਿਲਦਾਰ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਲਬੱਧ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਨੀਂਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਅਬਰਾਰ ਅਤੇ ਇਸਰਾਰ ਵੀ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। 2015 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬਰਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੱਵਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਐਲਬਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ “ਸੁਰ ਸੰਗੀਤ”। ਇਸ ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਦਿਲਦਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਲੀਫਾ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਵੀ ਹਨ।