ਠਠੇਰਾ ਕਲਾ: ਹਥੌੜਿਆਂ ਦੀ ‘ਠੱਕ-ਠੱਕ’ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਿਥੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ‘ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ’ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ‘ਠਠੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ’ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਨੇ ‘ਅਟੱਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ’ (Intangible Cultural Heritage) ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ

ਠਠੇਰਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਠਠ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਠੋਕਣਾ’ ਜਾਂ ‘ਕੁੱਟਣਾ’। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।

ਇਹ ਕਾਰੀਗਰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ‘ਠਠੇਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ’ ਵਿੱਚ ਹਥੌੜਿਆਂ ਦੀ ‘ਠੱਕ-ਠੱਕ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ।

ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ

ਠਠੇਰਾ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਹਨ:

ਧਾਤੂ ਦੀ ਚੋਣ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂਬੇ, ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਢਾਲਣਾ: ਧਾਤ ਨੂੰ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਹਥੌੜੇ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ: ਨਰਮ ਹੋਈ ਧਾਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ ਬਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ: ਜਦੋਂ ਬਰਤਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਹੱਥੀਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਏ ਗਏ ‘ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਿੱਕੇ’ (trademark) ਨਾ ਸਿਰਫ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਬਰਤਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਫਾਈ: ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਰੇਤ ਅਤੇ ਇਮਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਪਾਣੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਾਂ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਵਜੋਂ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਸਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਦੇਗਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀਲੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠਠੇਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟ

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ‘ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਠਠੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦਾ ਦੌਰ: ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਸਟੇਨਲੈਸ ਸਟੀਲ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥੀਂ ਬਣੇ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ: ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਕਾਰੀਗਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ: ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਮਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈ।

UNESCO ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ

ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ‘ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ’ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਦੀ ‘ਅਟੱਲ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ’ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੱਥੀਂ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਨਤਮ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ‘ਪੀ-ਟਾਲ’ (P-TAL) ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਨੇ ਠਠੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹੁਣ ਰਵਾਇਤੀ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਕੈਂਡਲ ਹੋਲਡਰ, ਫੁੱਲਦਾਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਸੋਈ ਦੇ ਬਰਤਨ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਉਜਵਲ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਠਠੇਰੇ ਸਿਰਫ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚੋਟ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਇਸ ‘ਠੱਕ-ਠੱਕ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੰਡਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਹੁਨਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਕਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ।