ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਊ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ‘ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ

ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ‘ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ’ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖ਼ੋਖਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਹਵਾਲਾ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 15 ਤੋਂ 35 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸਹਾਰੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੈਡੀਕਲ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਰਾਹੀਂ ਪੀੜਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ: ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੀਂਹ

ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ – “ਸੇਵਾ” ਅਤੇ “ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ” ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ੁਲਮ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਪਨਾਹਗਾਹ ਰਿਹਾ ਹਨ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਇੱਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਮਾਨਵੀ ਸੇਵਾ” ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਚਿਤ ਦੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਫ਼ੀਮ, ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੀਂਹ ਬਣਦੀ ਹੈ।

SGPC ਦੀ “ਨਸ਼ਾ ਛੱਡੋ, ਸਿੰਘ ਬਣੋ” ਮੁਹਿੰਮ

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC), ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। SGPC ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ “ਨਸ਼ਾ ਛੱਡੋ, ਸਿੰਘ ਬਣੋ” ਮੁਹਿੰਮ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 14 ਮੈਂਬਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੀਮਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜੋ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਕੀਰਤਨੀਏ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਵਲੰਟੀਅਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। SGPC ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 31 ਕਾਲਜ ਅਤੇ 50 ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ

SGPC ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ NGO‑ਚਲਾਏ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਊ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

• ਮੈਡੀਕਲ ਸਹਾਇਤਾ: ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਾ‑ਸਬੰਧਿਤ ਕੇਂਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ‑ਸੇਵਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੱਥੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਡੀ‑ਅਡਿਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਥੈਰੇਪੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਘੱਟ ਖ਼ਰਚਾ: ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਧੀਨ ਚੱਲਦੇ ਕੇਂਦਰ ਲਗਭਗ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖ਼ਰਚੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਿੰਗ

ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸ਼ੇੜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ, ਇਕੱਲੇਪਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਦਮੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ‘ਥੈਰੇਪੀ’ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

• ਸੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
• ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ (ਸਿਮਰਨ) ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਲਬ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ

ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ:

• ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ: ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਹਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। 

• ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ: ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸ਼ੀਅਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣ ਸਕਣ।

ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ

ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵੰਡ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਖ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਿਯਾਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਮੇਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਲੱਭਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜ ਤੋਂ ‘ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ’ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜਵਾਨੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਵੇਗੀ।