ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ- ਪਠਾਨਕੋਟ ਬਣਿਆ ਰੇਸ਼ਮ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਕਬਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਭੂਗੋਲ ਕਾਰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਸੈਰੀਕਲਚਰ, ਅਰਥਾਤ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ ਦਾ ਧੰਦਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਲਪ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਹਾਇਕ ਕਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧੰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਕੋਕੂਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੌਸਮ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਧੰਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਲਹੱਟੀਆਂ (ਪਹਾੜ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ) ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸੁਜਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਧਾਰ ਬਲਾਕ ਦੇ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿੱਤਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੈਂਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਕਿੱਤਾ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਰੂਪਨਗਰ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ।
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ

ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਧੰਦੇ ਦੇ ਕਈ ਕੰਮ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ, ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਖੁਰਾਕ ਦੇਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੋਕੂਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੂਮੀਹੀਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਧੰਦਾ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮ ਬੌਂਬਿਕਸ ਮੋਰੀ (Bombyx mori) ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ, (ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ) ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ (ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ) ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਢੁਕਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟੇ ਲਾਰਵੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।
ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ (ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ) ਲਾਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਫ਼ਾਈ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ (ਕੋਕੂਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ) ਜਦੋਂ ਕੀੜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬਰੀਕ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਧਾਗਾ ਲਪੇਟ ਕੇ ਇੱਕ ਖੋਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਕੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕੋਕੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲ ‘ਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਸੀਜ਼ਨ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇੱਕ ਔਂਸ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਕੂਲ ਮੌਸਮ, ਚੰਗੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਂਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੋਕੂਨ ਵੇਚ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮਦਨ ਉਤਪਾਦਨ, ਮੌਸਮ, ਖੁਰਾਕ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 35 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹਰ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ (Sericulture) ਦੇ ਧੰਦੇ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ (Silk worm seeds/eggs) ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ (ਉੱਤਰਾਖੰਡ) ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਸ਼ਮ ਬੋਰਡ (Central Silk Board) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਰੇਸ਼ਮ ਉਤਪਾਦਨ ਕੇਂਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵੰਡ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਗ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਰੇ ਜਾਂ ਰੀਅਰਿੰਗ ਹਾਊਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਤਿਆਰ ਕੋਕੂਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਨਿਲਾਮੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਕਰਨਾਟਕ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ

ਭਾਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਆਮਦਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਂਦਰ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ ਬਾਰਿਸ਼, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ, ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਪਾਅ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੁਕਸਾਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੋਕੂਨ ਦੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਾਨਕ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਘਾਟ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਅ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰੀਲਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਕੂਨ ਕੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਕੂਨ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰੀਲਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਕੋਕੂਨ ਵੇਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੁੱਲ-ਵਾਧੇ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਜਾ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਹੱਲ ਵੀ ਲੱਭਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਤੀਜਾ, ਮੌਸਮੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਲਣ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਸਫ਼ਾਈ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਕੂਨ ਦੀ ਛਾਂਟੀ, ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ੈਰ..! ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਵਰਗੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਭੂਮੀਹੀਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬੀਜ, ਖੁਰਾਕ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਨਕ ਰੀਲਿੰਗ ਉਦਯੋਗ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਬੀਮਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਸੈਰੀਕਲਚਰ ਇੱਕ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਿਕਲਪ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।



Leave a Comment