ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ: ਮੁਹੱਬਤ, ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ

ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ (ਸਾਹਿਤ) ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾਮ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਇਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਬਤ ਵੀ, ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਸੱਯਦ ਅਬਦੁੱਲਾ ਸ਼ਾਹ ਕਾਦਰੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1680 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਚ (ਮੁਲਤਾਨ ਸੂਬੇ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ।

“ਨਾ ਮੈਂ ਮੋਮਨ ਵਿੱਚ ਮਸੀਤਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਵਿੱਚ ਕੁਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ
ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲੀਤਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਮੂਸਾ ਨਾ ਫ਼ਿਰਔਨ
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ”

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਲਕਵਾਲ, ਫਿਰ ਕਸੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਂਡੋਕੇ ਪਿੰਡ। ਇਥੇ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ। ਕਦੇ ਮਸਜ਼ਿਦ ਵਿੱਚ ਇਲਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰੇ। ਇਹੀ ਸਾਦਗੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ।

“ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਆਲਿਮ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲ ਹੋਇਓਂ, ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਜਾ ਜਾ ਵੜਦਾ ਏਂ ਮੰਦਰ ਮਸੀਤੀਂ, ਕਦੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵੜਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।”

ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਲਿਮ ਮੌਲਾਨਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਇਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਸ਼ਾਹ ਇਨਾਇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ (ਗੁਰੂ) ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ।

“ਰਾਂਝਾ ਰਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਨੀ ਮੈਂ ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੋਈ
ਸੱਦੋ ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ, ਹੀਰ ਨਾ ਆਖੋ ਕੋਈ”

ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਸੋਚ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।

“ਮਸਜਿਦ ਢਾਹ ਦੇ, ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਦੇ, ਢਾਹ ਦੇ ਜੋ ਕੁਝ ਢੈਂਦਾ,
ਪਰ ਦਿਲ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਢਾਹੀਂ, ਰੱਬ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ।”

ਯਾਨੀ ਕਿ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਰਅਸਲ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਬਾਕੀ (ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਕਾਫ਼ਿਰ’ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਸਾਦਗੀ ਭਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ, ਪਰ ਮਾਇਨੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਉਸਦੀ ਸਾਦਗੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਖੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਅਰਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਹਨ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ “ਕਾਫ਼ੀਆਂ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਬੁੱਲ੍ਹਿਆ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ…” ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਭਾਲ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਹਕੀਕੀ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ।

ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਇਬਾਦਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਇੰਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕ।

ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ 1757 ਵਿੱਚ 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ, ਉਰਸ ਹਰ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਗਾਹ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਨਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ, ਕੱਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਰੱਬੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ “ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ” ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਫ਼ਿਲਮ “ਦਿਲ ਸੇ” ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ “ਛਈਆਂ ਛਈਆਂ” ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ “ਤੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਨਚਾਇਆ ਕਰ ਥਈਆ ਥਈਆ” ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ਰੌਕਸਟਾਰ ਦਾ ਗੀਤ “ਕੱਤਿਆ ਕਰੂੰ” ਵੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਇਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਸਨ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।