ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ! ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਰ ਰੰਗ ਮੇਲੇ ‘ਚ…!

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਅਨੇਕਾਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛਪਾਰ ਵਿਖੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਚੌਦਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਮੇਲਾ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਮਿੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ-ਉਤਸਵ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਛਪਾਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ, ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ…!

ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਚੌਦਸ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ,
ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਗਤ ਆਵੇ, ਛਪਾਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਵੇ।
ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ, ਗੁੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾਵੇ,
ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖਦੀ ਦੁਨੀਆ ਆਵੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਘਰ ਜਾਵੇ।

ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ

ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੀ ਲੋਕ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਜਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਗੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਰਿਵਾਰ ਛਪਾਰ ਆ ਕੇ ਵੱਸਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਿੱਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਗੜ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮਾੜੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਿਚਕਾਰ ਅਟੁੱਟ ਸਨੇਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਸ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।

ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੇ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਪੱਕੀ ਮਾੜੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਲਗਭਗ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

ਚੌਂਕੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ

ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਚੌਂਕੀਆਂ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ, ਦੀਵੇ ਬਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੇ ਜਸ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਰ ਵੀ ਰੂਹਾਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਲੋਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਂਕੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

‘ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ’ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਮ

ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ’ ਦੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾੜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਸਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਦੁਬਾਰਾ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਦੱਸਦੇ ਚੱਲੀਏ ਕਿ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ’ ਕਰਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਗੱਭਰੂਆਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਗੋਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ।

ਇਹ ਗਿੱਧਾ ਅੱਜ ਦੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਿਆਰ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਢੋਲਕੀ, ਛੈਣੇ, ਚਿਮਟੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਮੈਦਾਨ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਢਾਣੀਆਂ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਢਾਣੀ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਢਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ।

ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਨਕਲਾਂ

ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਲੇ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਨਕਲਚੀ, ਭੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਢੱਡ ਦੀ ਤਾਲ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿੱਸੇ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਭੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਸਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦਾ ਸੀ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੇਂਡੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਏ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਖਿਡੌਣੇ, ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ, ਪੇਂਡੂ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਖਜਲਾ’ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਪਰਤਦਾਰ ਅਤੇ ਕਰਾਰੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਇਹ ਮਠਿਆਈ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਵੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਲੇਬੀਆਂ, ਪਕੌੜੇ, ਇਮਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੇ ਸਟਾਲ ਵੀ ਮੇਲੇ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨੀ ਝੂਲੇ, ਚੰਡੋਲ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਝੂਲੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ‘ਮੌਤ ਦਾ ਖੂਹ’ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਸਟੰਟ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ, ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੋਰੰਜਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੇਲਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ!

ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਵਰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾਗ-ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਾਂਝੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੇਲੇ ਦਾ ਮੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣਿਆ।

ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੇਲੇ ਵਾਂਗ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੇਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ-ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਿਆ ਹੈ। ਡੀ.ਜੇ. ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕੀ ਲਈ ਥਾਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਈ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੇਂਡੂ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੈ।

ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ

ਮੇਲੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਬੱਚੇ ਝੂਲਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਆਪਣੇ ਸਟਾਲ ਸਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮੇਲਾ ਮੈਦਾਨ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਝੂਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛਪਾਰ ਨੂੰ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ-ਪੋਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲਾ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ

ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਬੋਲੀਆਂ, ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ, ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਨਕਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ।

ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਹ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ, ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੰਗ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਚੌਦਸ ਮੌਕੇ ਛਪਾਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ, ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਸੀਸ, ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਸਮ, ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਖਜਲੇ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਮੇਲਾ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਝੂਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।