Sullar Gharat: ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੱਲਦੀ 150 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਅਨੋਖੀ ਆਟਾ ਚੱਕੀ

ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਿਜਲੀ, ਡੀਜ਼ਲ ਜਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਬਾਲਣਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਰੂਪ ‘ਸੂਲਰ ਘਰਾਟ’ (Sullar Gharat) ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਟਾ ਚੱਕੀ ਬਿਜਲੀ, ਡੀਜ਼ਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ (ਹਾਈਡ੍ਰੋ ਐਨਰਜੀ) ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਗਦੀ ਨਦੀ ਜਾਂ ਨਹਿਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕੋਈ ਆਮ ਚੱਲਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਟਾ ਚੱਕੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਚੱਕੀ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਰਿਵਾਈਵਲ

ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਇਸ ਕਈ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ Sullar Gharat ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਠੇਕੇ ‘ਤੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਰਨਵੀਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੱਕੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਛੇੜੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

1875 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ

ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਘਰਾਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1875 ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੱਕੀ ਲਗਭਗ 150 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਿਲੂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਰਾਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਉਤਾਰ ਜਾਂ ਫਾਲ ਬਣਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਤੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਲਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ‘ਚੱਕੀ ਨਾਲਾ’ ਕੱਢ ਕੇ ਇਹ ਛੋਟਾ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ 10 ਤੋਂ 15 ਫੁੱਟ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਹ ਘਰਾਟ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਘਰਾਟ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ

ਇਸ ਚੱਕੀ ਦੀ ਵਿਧੀ (Mechanism) ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਨਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਚੱਕੀ ਨਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚੱਕੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਗੇ ਪੱਖਿਆਂ (Propellers) ਉੱਤੇ ਵੱਜਦਾ ਸੀ। ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਐਨਰਜੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰੋਪੈਲਰ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਪੈਲਰ ਉੱਪਰ ਲੱਗੇ ਚੱਕੀ ਦੇ ਪੁੜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਲਾ ਪੱਖਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਲੱਗੀ ਚੱਕੀ ਦਾ ਪੁੜ ਵੀ ਘੁੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪਿਸਾਈ (Grinding) ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਬਾਲਣ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਆਟਾ

ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਚੱਕੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੀਸਣ ਦੌਰਾਨ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗਰਮਾਇਸ਼ ਨਾਲ ਆਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ ਅਤੇ ਮਿਨਰਲਸ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਐਸ਼ ਕੰਟੈਂਟ’ ਦਾ ਵਧਣਾ ਜਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਘਰਾਟ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 30 ਚੱਕਰ (30 RPM) ਹੀ ਕੱਟਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਆਟਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ 100% ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਘਰਾਟ ਦੇ ਆਟੇ ਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਫ਼ਾਇਦੇ

ਘਰਾਟ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਸ ਚੱਕੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਟਾ ਪਿਸਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 30-35 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਆਟੇ ਦੀ ਬਣੀ ਰੋਟੀ ਪੋਲੀ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਚੱਕੀਆਂ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਘਰਾਟ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਰਮ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਘਰਾਟ ਦਾ ਆਟਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਆਟਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਮਲਟੀਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀ ਪਿਸਾਈ

Sullar Gharat ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਟਸ (ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ) ਪੀਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੌਂ, ਜਵਾਰ, ਰਾਗੀ, ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪਿਸਾਈ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਮਲਟੀਗ੍ਰੇਨ ਆਟਾ’ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਇਆਬੀਨ, ਉਸ ਦੀ ਪਿਸਾਈ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਲ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੁੜਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਫ਼ਾਈ ‘ਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਘਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਟਾ ਸਿੱਧਾ ਥੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਬੋਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਪਿਸਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਠੇਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਸਵੱਛ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।