ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧ ਜਗ ਚਾਨਣ ਹੋਆ॥

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਤਾਲੁੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਮੱਲ ਗੁਰਦਾਸ ਉਰਫ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਅਰਜਨ ਦਾਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ, ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਚਾਲੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਰਚੀਆਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ “ਵਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 1551 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1606 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 1636 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧ ਜਗ ਚਾਨਣ ਹੋਆ॥
ਜਿਉਂ ਕਰ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪੇ ਅੰਧੇਰ ਪਲੋਆ॥

ਯਾਨੀ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਛਾਈ ਹੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਦੀ ਧੁੰਦ ਮਿੱਟ ਗਈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਿਤਕਰਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1469 ਤੋਂ 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਬਾਹਰੋਂ ਜਿੰਨਾ ਅਸਥਿਰ ਸੀ, ਓਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੋਦੀ ਸਲਤਨਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰੀਇੰਟਰਪ੍ਰੀਟੇਡ” ਵਿੱਚ, ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਆਪਣਾ ਜੀਵਤ ਸਾਰ ਗੁਆ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।

ਧਰਮ ਨੇ ਦਇਆ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ: “ਰਾਜੇ ਸਿੰਘ ਮੁਕੱਦਮ ਕੁਤੇ, ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਮਹਲਾ,” ਭਾਵ ਰਾਜੇ ਸ਼ੇਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ: “ਕਲੀ ਹੋਇ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ, ਖਾਜ ਹੋਆ ਮੁਰਦਾਰ,” ਭਾਵ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਲਯੁਗ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 145ਵੇਂ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਲਿ ਕਾਤੀ, ਰਾਜੇ ਕਸਾਈ, ਧਰਮ ਪੰਖ ਕਰ ਉਡਰਿਆ
ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ, ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹਿ ਚੜ੍ਹਿਆ

ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਲਯੁਗ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਤਿੱਖਾ ਚਾਕੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਕਸਾਈ ਬਣ ਗਏ ਹਨ; ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਖ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਝੂਠ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਚੰਦ ਕਿਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ।

ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ, ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਏ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ ਬੇਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਦੌਲਤਾਨ, ਮੁਸਲਿਮ ਦਾਈ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਨਾਨਕ ਆਮ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਗੋਪਾਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਿਗਿਆਸੂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਸਈਦ ਹਸਨ ਤੋਂ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵੀ ਸਿੱਖੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਿਮ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਸਾਂਭੇ, ਪਰ ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਇਹ ਧਾਗਾ ਮੈਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਗੇ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 471, ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ ॥
ਏਹੋ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਂਡੇ ਘਤੁ॥‌

ਭਾਵ, ਜੇਕਰ ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਹੋਵੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਉਸਦਾ ਧਾਗਾ ਹੋਵੇ, ਸੰਜਮ ਉਸਦੀ ਗੰਢ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਉਸਦਾ ਮਰੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਪਾਓ। ਉਹ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ “ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ” ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਥਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਨੀਵਾਂ?

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ ॥

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

“ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰੀਇੰਟਰਪ੍ਰੀਟੇਡ” ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਆਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸਾਨ, ਤਰਖਾਣ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਨਾਨਕ ਗਰੀਬਾਂ ‘ਤੇ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ ਸਨ।

ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੈਦਪੁਰ ਗਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਨਾਬਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਤਰਖਾਣ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਾਅਵਤ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਤਰਖਾਣ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਏ। ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ।

ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਿਆ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲਾਲੋ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਗੋ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲਿਆ। ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਹ ਰੂਪਕ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਰੋਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਇਹ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 15 ਦੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਣਗੌਲਿਆ ਅਤੇ ਤੁੱਛ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ?

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥

ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਤ ਨੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 1245ਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ:

“ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥੧॥”

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਕਿ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1499 ਅਤੇ 1527 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 28,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੈਦਲ ਤੁਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਰਦੂ ਕਿਤਾਬ, “ਹਮਾਰਾ ਨਾਨਕ”, 1962 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਕੈਡਮੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਬਦੁੱਲਾ ਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਪੁਲ ਸਨ। ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਪਖੰਡ, ਜਾਤੀ ਮਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਅਬਦੁੱਲਾ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਨਸਲ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 1485-1487 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਜੈਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਆਏ। ਜੈਰਾਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ, ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਗਈ। ਮਰਦਾਨਾ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ ਸੁਲਖਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀਦਾਸ ਹੋਏ। ਬਾਹਰੋਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਾਨਕ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਕਾਲੀ ਬੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ: “ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ।”

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਤਕ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ: “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 140ਵੇਂ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮਿਹਰ ਮਸੀਤਿ ਸਿਦਕੁ ਮੁਸਲਾ ਹਕੁ ਹਲਾਲੁ ਕੁਰਾਣੁ ॥
ਸਰਮ ਸੁੰਨਤਿ ਸੀਲੁ ਰੋਜਾ ਹੋਹੁ ਮੁਸਲਮਾਣੁ ॥

ਭਾਵ ਦਿਆਲਤਾ ਤੁਹਾਡੀ ਮਸਜਿਦ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੁਹਾਡੀ ਨਮਾਜ਼, ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਮਾਈ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁਰਾਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੁਹਾਡੀ ਸੁੰਨਤ, ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਵਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ।

ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ। ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਚੜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਸਾਰੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪਾਣੀ ਇੰਨਾ ਦੂਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇਗਾ?”

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਣੀ ਲੱਖਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ?”

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਮ ਰਵੱਈਆ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਰੇਲੂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਵ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੋਸਤ ਬਣਦੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਲਦੀ। ਔਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਿਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪੇਟੋਂ ਰਾਜੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥

ਇਹ ਉਸ ਸਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, “ਏਕ ਪਿਤਾ, ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ,” ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ ਵਿਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦਿੱਤਾ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ 1699 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਖੱਤਰੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੱਟ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸੀ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਝਿਵਰ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਛਿੰਬਾ ਇੱਕ ਦਰਜ਼ੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਨਾਈ ਸੀ।

ਦਰਅਸਲ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ‘ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਚਾਨਬੋ” ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੇ ਸਨ ਜੋ ਗਰੀਬ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

“ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਏ ਜੋ ਲੜੇ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ,
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟ ਮਰੇ ਕਬਹੂੰ ਨਾ ਛਾਡੇ ਖੇਤ”

ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਅਧਾਰਤ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।

2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸਿੱਖਿਜ਼ਮ: ਏ ਗਾਈਡ ਫਾਰ ਦ ਪਰਪਲੈਕਸਡ ਵਿੱਚ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਪੱਥਰ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਝੁਕਣਾ, ਜਿਸਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੋਂ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।