ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੱਕ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 20 ਖੇਤੀ-ਜਲਵਾਯੂ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ 157.35 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 58 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2024–2025 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 357.73 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਪਰ 1947 ਤੋਂ 1960 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ, ਅਤਿਅੰਤ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਰਾਕੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 195.9 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ 58.4 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ (ਅਨੀਮੀਆ) ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 15 ਤੋਂ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ 53 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 22.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੀਮੀਆ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 23 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਦਕਿ 21 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 19 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਰਦ ਮੋਟਾਪੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਝੋਨਾ, ਛੋਟੇ ਅਨਾਜ, ਜਵਾਰ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਜੌਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਕਣਕ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ। ਪਰ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਗਈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਹੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ।

ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਏਜੰਸੀ (USAID) ਦੇ ਵਿਲੀਅਮ ਐਸ. ਗੌਡ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ 1940 ਤੋਂ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਖੁਰਾਕੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਸੀ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (HYVs) ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਸੁਧਾਰ ਕੇਂਦਰ (CIMMYT) ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ (IRRI) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੱਧ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋਟਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਾੜ ਸਮਰੱਥਾ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਗਈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਵੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ IR-8 ਕਿਸਮ ਲਗਭਗ 130 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ IR-72 ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪੱਕਣ ਲਈ ਲਗਭਗ 100 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਣ ਲਈ 150 ਤੋਂ 180 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। 1960 ਤੋਂ 1985 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਝਾੜ, ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਖੁਰਾਕੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 1950 ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 174 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧਿਆ, ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 110 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਖੁਰਾਕੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ, ਸਿੰਚਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ, ਕੰਬਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਉੱਨਤ ਬੀਜਾਂ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ। ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਅਤੇ ਡਾ. ਡੀ. ਐੱਸ. ਅਠਵਾਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਸਿੰਚਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1962) ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉੱਘੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਡੀ. ਐੱਸ. ਅਠਵਾਲ ਨੇ ਉੱਚ-ਉਪਜ ਵਾਲੀਆਂ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਣਕ ਦੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਝਾੜ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸਮੁਖੀ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਡਾ. ਡੀ. ਐੱਸ. ਅਠਵਾਲ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਲੋੜ

1947 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 6 ਲੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਸਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਲ, ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਪਹੀਏ ਅਤੇ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। 1947 ਤੋਂ 1965 ਤੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਢੁਕਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੋਕੇ ਕਾਰਨ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਅਕਾਲ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਣਕ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲਾ ਅਨਾਜ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਰਧ-ਬੌਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ ਅਕਾਕੋਮੁਗੀ ਅਤੇ ਦਾਰੂਮਾ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਦਾਰੂਮਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੰਕਰਣ ਰਾਹੀਂ ਨੋਰਿਨ-10 ਕਿਸਮ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1948 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨੋਰਿਨ-10 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਬ੍ਰੇਵਰ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਸੰਕਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨੋਰਿਨ-ਬ੍ਰੇਵਰ ਸੰਕਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਕਰ ਨੂੰ 1954 ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਸੁਧਾਰ ਕੇਂਦਰ (CIMMYT) ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਨੌਰਮਨ ਬੋਰਲਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਕਿਸਮਾਂ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1962 ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1965–1966 ਦੇ ਫ਼ਸਲੀ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਟਰੈਕਟਰਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇਣ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਗਹਾਈ ਅਤੇ ਪੰਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕ (HYVT) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ 1965 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 2.4 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ, ਜੋ 1965 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਧ ਕੇ 3.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਣਕ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸੀ। ਕਣਕ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 1950 ਵਿੱਚ 50 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸੀ, ਜੋ 1964 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 79 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ 95.1 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (IRRI ਅਤੇ CIMMYT), ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।