ਸਾਲ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੈਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫੈਸਲਿਆਂ, ਹਵਾਈ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਦਬਾਅ, ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੈਨਿਕ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਛੰਭ-ਅਖ਼ਨੂਰ ਖੇਤਰ ਸੀ।
1 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ‘ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛੰਭ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਮਲਾ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਖ਼ਨੂਰ ਦਾ ਪੁਲ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਪਰ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਮੋਰਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਰਿਟਾ. ਕਰਨਲ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, 1947-48 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਆਕਰਮਕ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਛੰਭ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਨੂਰ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਨੂਰ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਪੁਲ ਅਤੇ ਸੜਕੀ ਸੰਪਰਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਅਖ਼ਨੂਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਜੰਮੂ-ਅਖ਼ਨੂਰ-ਰਾਜੌਰੀ-ਪੁਣਛ ਸੰਚਾਰ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜੌਰੀ ਤੇ ਪੁਣਛ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਲਈ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ।
ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਨੂਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ। ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਿਆਂ, ਬਲੈਕਬੋਰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਡ-ਮਾਡਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।
ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਘੁਸਪੈਠ
ਅਸਲ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਗਸਤ 1965 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮਕਸਦ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਸਤੇ ਨੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਗਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਚੌਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15 ਅਤੇ 16 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛੰਭ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖਾਨੇ, ਮਾਰਟਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। 18 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੰਡਣ ਲਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਬੰਦੀ ਰੇਖਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਛੰਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
1 ਸਤੰਬਰ 1965 ਦੀ ਸਵੇਰ ਲਗਭਗ 4 ਵਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੇ ਛੰਭ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਚੌਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਹਮਲਾ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ…, ਫਿਰ ਹੋਈ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਐਂਟਰੀ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਕੋਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਲਗਭਗ 90 ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਹਮਲਾ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੰਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਕੋਲ ਸੀਮਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਹਲਕੇ AMX-13 ਟੈਂਕ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਮੁਨੱਵਰ ਤਵੀ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਖ਼ਨੂਰ ਹੁਣ ਸਿੱਧੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹੇਠ ਸੀ।
ਅਖ਼ਨੂਰ ‘ਤੇ ਵਧਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। 1 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਛੰਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਪਲਬਧ ਵੈਮਪਾਇਰ ਅਤੇ ਮਾਈਸਟੇਅਰ ਵਰਗੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜਹਾਜ਼ ਗੁਆਉਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਹਵਾਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਦਸਤਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ।
ਜੰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਐੱਫ-86 ਸੇਬਰ ਜੈੱਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੈਟ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੇ। ਭਾਰਤੀ ਨੈਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੇਬਰ ਜੈੱਟਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਕੁਐਡਰਨ ਲੀਡਰ ਟ੍ਰੇਵਰ ਕੀਲਰ ਅਤੇ ਫਲਾਈਟ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਵਰਿੰਦਰ ਪਠਾਣੀਆ ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਪਾਇਲਟਾਂ ਨੇ ਹਵਾਈ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵਧਿਆ।
2 ਤੋਂ 5 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅਖ਼ਨੂਰ ‘ਤੇ ਵਧਿਆ ਸੀ ਖ਼ਤਰਾ
ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ, ਪਰ ਅਖ਼ਨੂਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹਾਲੇ ਟਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਛੰਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਨੂਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਅਖ਼ਨੂਰ ਪੁਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਲ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਰਾਜੌਰੀ-ਪੁਣਛ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ। ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਤਣਾਅ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।
6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ
ਅਖ਼ਨੂਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵੱਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਦਮ ਜੰਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਕਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਣਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਪਿਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਖ਼ਨੂਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦਸਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਵੀ ਵੰਡ ਗਿਆ। 6 ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਹਮਲਾ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਛੰਭ-ਅਖ਼ਨੂਰ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਨੂਰ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਧਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਗਣਨਾ ਬਦਲ ਗਈ।
ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਏ ਗਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫੈਸਲੇ, ਸੈਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀ, ਹਵਾਈ ਸਹਾਇਤਾ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵੀ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਖ਼ੈਰ, ਦੱਸਦੇ ਚੱਲੀਏ ਕਿ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ। 1 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ‘ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ’ ਰਾਹੀਂ ਛੰਭ-ਅਖ਼ਨੂਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਣਨੀਤਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਨੂਰ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਮੋਰਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਮਲਾ ਜੰਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।
ਛੰਭ-ਅਖ਼ਨੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨੀ ਸਥਿਤੀ ਪਲ-ਪਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਰਾਹੀਂ ਅਖ਼ਨੂਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਵਧਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਸੈਨਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਏ ਗਏ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਸਤਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Leave a Comment