ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ… ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ!

ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਲਾਈਫ਼ ਲਾਈਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੈਮ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ, ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਡੈਮ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਇੱਕ ਕੰਕਰੀਟ ਗਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤਕਨੀਕ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 225.55 ਮੀਟਰ (740 ਫੁੱਟ) ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 518 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਣਿਆ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਲਗਭਗ 168.35 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਕਰੀਬ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਡੈਮ ਦੀ ਕੰਧ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡੈਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਸਕੇ।

ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਗਭਗ 1.03 ਇੰਚ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਝੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਇਹ ਡੈਮ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ Deflection ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਡੈਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਹਿਲਜੁਲ ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰਫ਼ਤਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 1948 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1963 ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਰਜੀਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਕਠਿਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੈਮ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ। ਉਪਲੱਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ’ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 245 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਸੀ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਖੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਖੜਾ ਪਿੰਡ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 225.55 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਿੱਧੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਤੱਥ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਤਬ-ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਰੀਬ 518 ਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 9 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਣਿਆ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਪਾਣੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਲਗਭਗ 168.35 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ‘ਚ ਮਹੱਤਤਾ

ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਅਤੇ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ‘ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੈਮ ਹਨ। ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਖੜਾ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਡੈਮ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲੱਬਧੀ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਹੈ। ਡੈਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਿਜਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤਿਜ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤਿਜ ਊਰਜਾ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਜਨਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ-ਵਿਦਯੁਤ ਊਰਜਾ (Hydroelectric Energy) ਨੂੰ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਜਲੀ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਮਿਲਿਆ

ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਮਿਲਿਆ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਇਸ ਵੱਡੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਖਾ ’ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੈਮ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਭਾਖੜਾ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੈਮ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਡੈਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕੰਧ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਬਣਤਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਡੈਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਅਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Deflection ਵਰਗੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੈਮ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਭਾਖੜਾ-ਬਿਆਸ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬੋਰਡ (BBMB) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਿਰ ਅਜਿਹੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਡੈਮ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੈਮ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਡੈਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਣਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਡੈਮ ਦੇਖਣ ਸਬੰਧੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਲੱਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਡੈਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸਿੰਚਾਈ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ’ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਹ ਡੈਮ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਅਨਿਯਮਿਤ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਕਾਰਨ ਜਲ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਜਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਣਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਫੈਲਿਆ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਡੈਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।