ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਤਾਂਬੇ, ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਥੌੜੇ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੱਟ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, UNESCO ਨੇ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ‘ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ’ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੈਟਲ ਕ੍ਰਾਫਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਭਾਂਡੇ ਨਹੀਂ, ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਨਿਪੁਣਤਾ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ Indian National Trust for Art and Cultural Heritage ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਹੈ। ਵਿਰਾਸਤ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ‘Tangible’ ਜਿਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਾਂਡੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ‘Intangible’ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਕਿੱਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। UNESCO ਨੇ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਥੌੜੇ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਸੱਟ ਨਾਲ ਧਾਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਹੁਨਰ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਲ
ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 1883 ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਗੈਜ਼ਟੀਅਰ’ ਵਿੱਚ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਠਠੇਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੈਜ਼ਟੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂਬੇ-ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਭਾਂਡੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵਸਾਏ ਗਏ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੀਗਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਆਏ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਕਾਰੀਗਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੰਮ ਬਟਾਲਾ, ਫਗਵਾੜਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਜਗਾਧਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ ਸੀ।
ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ
Thathera art ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਧਾਤ ਤਾਂਬਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਂਬੇ ਵਿੱਚ ‘ਟਿਨ’ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਕਾਂਸਾ’ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਾਂਬੇ ਵਿੱਚ ‘ਜ਼ਿੰਕ’ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਪਿੱਤਲ’ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਰਸੋਈਆਂ ‘ਚ ਸਟੀਲ ਦਾ ਦਬਦਬਾ
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ, ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ:
- ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ: ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਕਲੀ’ ਕਰਵਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸਟੀਲ ਨੂੰ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਧੋਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ।
- ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ: ਸਟੀਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਨ ਕਰਕੇ ਸਸਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਉਪਲੱਬਧਤਾ: ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ‘ਯੂਜ਼ ਐਂਡ ਥਰੋ’ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਚਲਨ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ।
ਤਾਂਬੇ-ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲਾਭ
ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਵੇਰੇ ਪੀਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਂਡੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜ਼ਰੀਆ ਸਨ।
ਸੰਕਟ ‘ਚ ਘਿਰਿਆ ਕਿੱਤਾ
ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਡਾਕਟਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ 400 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਾਰੀਗਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਘੱਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 30-40 ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਔਖੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਘੱਟਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲੇ ਹਨ:
- ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ: ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਸਕ੍ਰੈਪ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਤਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਲਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਕੋਟਾ ਫਿਕਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
- ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ: ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਨੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੋਲੀ ਲਗਾ ਕੇ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਕਸ: ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ‘ਤੇ GST ਵਰਗੇ ਟੈਕਸਾਂ ਕਾਰਨ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ।
ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ
ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਲਈ ‘GI Tag’ (Geographical Indication Tag) ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਹੈ। GI ਟੈਗ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਬਰਤਨ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਮਤ ਵਧੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਲੀਆਂ, ਗਿਲਾਸ, ਕੌਲੀਆਂ, ਬਾਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਗਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ‘ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੁੱਕਰ’ ਵੀ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਉੱਤੇ ‘Thatheras of Jandiala Guru’ ਨਾਮਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਤਨਾਂ ‘ਤੇ GST ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇੰਪੋਰੀਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਟੀਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤਲ-ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਰਤਣ। ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਠਠੇਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਂਡੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੂਰੀ ਵੀਡੀਓ ਇੱਥੇ ਦੇਖੋ:
Leave a Comment