ਕੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰਨੇਮ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਹੱਦ

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਵਿਆਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਰਨੇਮ ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਆਮ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਔਰਤ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਕੀ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰਨੇਮ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਨਾਮ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ’ਤੇ ਦਰਜ ਇੱਕ ਨਾਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ—ਜੈਵਿਕ ਪਛਾਣ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਪੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ?

ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਉਂਦਾ

ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਗ ਉਸਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੱਥ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਤਲਾਕ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ।

ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਜੈਵਿਕ ਹਕੀਕਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ।

ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਰਨੇਮ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ

ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਨੇਮ ਅਕਸਰ ਪਛਾਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰਨੇਮ ਬਦਲਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਆਮ ਰਵਾਇਤ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਰਨੇਮ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਜੇ ਮਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ? ਜੇ ਬੱਚਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪਲਦਾ-ਵਧਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ? ਜੇ ਸੌਤੇਲਾ ਪਿਤਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸਨੂੰ ਬੱਚਾ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ?

ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੈਵਿਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸਰਨੇਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

2016 ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮਾਮਲਾ

ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਮਲਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Baljit Kumar v. State of Punjab & Others ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 4 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਰਾਕੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਜੈਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਕੇਸ ਨੰਬਰ CWP No. 3560 of 2016 (O&M) ਸੀ।

ਬਲਜੀਤ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 1993 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲਜੀਤ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਵੋਟਰ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਰੁਖ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੌਤੇਲੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਜਸਟਿਸ ਰਾਕੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਜੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਮ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮੂਲ ਐਂਟਰੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਂਟਰੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ 2016 ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫਰਕ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਪਰ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ

2016 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਫਰਕ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ—ਗੋਦ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੌਤੇਲਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਜੋ ਇੱਕ ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਗੋਦ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਫਰਕ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਤੇਲੇ ਮਾਪੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ?

ਇਸ ਪੂਰੇ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ।

ਬੱਚੇ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਨਾਮ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸੌਤੇਲਾ ਪਿਤਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੇਰੈਂਟ-ਟੀਚਰ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਤੱਥ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਹਨ।

ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ?

ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੂਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸਹੀਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ—ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ।

ਜੇ ਜਨਮ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗਲਤ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਰ ਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਸਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਤਲਾਕ ਜਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ।

ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ: ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੈਅ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।

ਤਲਾਕ, ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ, ਸਿੰਗਲ ਪੇਰੈਂਟਿੰਗ, ਬਲੈਂਡਡ ਫੈਮਿਲੀਜ਼ ਅਤੇ ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ “ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਵਾਰ” ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੀਮਤ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ, ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ, ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ।

ਇੱਥੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਸੌਤੇਲਾ ਪਿਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰਨੇਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਕਾਨੂੰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ।

ਸਰਨੇਮ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸਰਨੇਮ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ।

ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੈਵਿਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਆਹਕ ਹਾਲਾਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ।

ਇਹ ਫਰਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਸਰਨੇਮ ਸਮਾਜਕ ਪਛਾਣ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਜੈਵਿਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਕਸਦ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਜੋ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੜ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ਬਲੈਂਡਡ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਫਰਕ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਸੌਤੇਲੇ ਮਾਪੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਸਰਨੇਮ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਮਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਿਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਨੇਮ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਛਾਣ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਜਨਮ-ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।