Beyond Sanitary Pads

ਸੈਨੇਟਰੀ ਪੈਡਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ: ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਾਈ

‘ਪਹਿਲ’ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1,500 ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਮਾਹਵਾਰੀ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਹਿਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ

ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੈਨੇਟਰੀ ਪੈਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲੜਕੀਆਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕਿੰਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ? ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਗਏ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ‘ਪਹਿਲ’ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਤਹਿਤ ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1,500 ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਪਹਿਲ ਸਬੰਧੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਕੰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨੇਟਰੀ ਪੈਡਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਮਾਹਵਾਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਝਿਜਕ ਕਾਰਨ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

‘ਪਹਿਲ’ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਹਿਲ ਨੇ ਬਾਲਗ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਪਿੱਛੇ ਇਹ ਸਮਝ ਸੀ ਕਿ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਅਕਸਰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਪੈਡ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਝ, ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਸਧਾਰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਆਮ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪਲਾਨਿੰਗ ਐਂਡ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਡਾ. ਸੁਖਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਇਸ ਪਹਿਲ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਸੈਨੇਟਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਪੇਂਡੂ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਫ਼ਰਕ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੌਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ-5 (2019-21) ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 15 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ 93.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ 91.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 95.4 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 31.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 20.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅਨੁਪਾਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵੇਲੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਇਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮਾਹਵਾਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸੈਨੇਟਰੀ ਪੈਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ

ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੈਨੇਟਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 2026 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਨੇਟਰੀ ਨੈਪਕਿਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਰਤੇ ਗਏ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਮੀਆਂ ਸਨ।

ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ 34.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੜਕੀਆਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਾਹਵਾਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਸੁੱਟਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ 18 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 17 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੜਕੀਆਂ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਦੱਬ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 14.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਪੜਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਦੀਆਂ ਸਨ।

ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਅੰਦਰ ਕੂੜੇ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨਸਿਨਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ।

ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਚੁਣੌਤੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਸੈਨੇਟਰੀ ਪੈਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਾਹਵਾਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਈ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਸਬੰਧ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਵੀ

ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਨਿੱਜਤਾ ਜਾਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ।

ਕੱਪੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਦਾਗ਼ ਲੱਗਣ ਦਾ ਡਰ, ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਲੜਕੀਆਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ 2022 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਕੂਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚਲੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨੇਟਰੀ ਉਤਪਾਦ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪਖਾਨੇ, ਪਾਣੀ, ਕੂੜੇ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜਕੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਮਦਦ ਮੰਗ ਸਕਣ।

ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਮਦਦ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ

ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਕੌਮੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਬਿਹਤਰ ਸਫ਼ਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਿਪਟਾਰੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਕੌਮੀ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਨੈਪਕਿਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਕਾਰਕੁਨ (ਆਸ਼ਾ ਵਰਕਰ) ਵੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੈਸ਼ਨ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪਖਾਨੇ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿਹਤ ਜਾਣਕਾਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

‘ਪਹਿਲ’ ਵਰਗੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸੀਮਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ

‘ਪਹਿਲ’ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖਸ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1,500 ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖਸ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਹਵਾਰੀ ਸਿਹਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਝ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਲੜਕੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਹਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਚੁੱਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਆਮ ਮੁੱਦੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Harvinder Kaur

Harvinder Kaur is a journalist and editor with over 12 years of experience in the media industry. Her professional journey spans leading media organisations, including Hindustan Times and Babushahi Network, where she has worked across news reporting, editorial planning, writing and content management. She has also served as an Assistant Professor of Journalism and Mass Communication at PCTE, Ludhiana. With a Master’s degree in Women’s Studies from Punjabi University, Patiala, she has a keen interest in covering issues related to women’s rights, gender equality, social justice, education and public policy. She enjoys exploring stories that bring overlooked issues into focus, combining ground-level reporting, research and thoughtful storytelling to highlight subjects that matter to society.

Post navigation

ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ 6,000 ਮੀਟਰ! ਤੇਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਾ'ਤਾ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ

ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸ! 7 ਸਾਲਾ ਤੇਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 6,000 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਸਰ ਕਰਕੇ…

ਇੱਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ: ਸਿਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ

ਘੋੜਾ-ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1920…

Leave a Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *