ਜਦੋਂ 2016 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਿਊਮਨ ਪੈਪੀਲੋਮਾ ਵਾਇਰਸ (HPV) ਵੈਕਸੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਇੱਕ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨ ਸਿਹਤ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਾਸ਼ਣ ਹੋਏ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਣੀ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ—ਉਹ ਲੜਾਈ ਸੀ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਵਿਰੁੱਧ।
ਅੱਜ, ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਸਹਿਜ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸੂਬੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਸੂਬਾ ਅੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਅਕ ਵੈਕਸੀਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਿਆ? ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3.11 ਲੱਖ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜੂਨ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਕੇਵਲ 26,339 ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਟੀਕਾ ਲੱਗਿਆ। ਮਤਲਬ ਟੀਚੇ ਦਾ ਦਸ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਖੋਜ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ
ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ ਦ ਲੈਂਸੈਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੁਈਨ ਮੈਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਲੰਡਨ ਦੇ Punjab pioneeredਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ 12 ਤੋਂ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਰੀਬ 200 ਮੌਤਾਂ ਟਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 2020 ਤੋਂ 2024 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ 20 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਜਾਨਾਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੈਂਸਰ ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ HPV ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਗਭਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਲਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਮਤ ਦਿਖਾਈ ਸੀ
2016 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ (WHO) ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ HPV ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਦਮ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੋਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਸੀ।
ਫਿਰ ਰੁਕਾਵਟ ਕਿੱਥੇ ਆਈ?
ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੈਕਸੀਨ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਵਰੇਜ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਪੋਲਿਓ, ਖਸਰਾ ਜਾਂ ਟੀਬੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਪਰ HPV ਅਤੇ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਵੈਕਸੀਨ ਕਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਬਾਰੇ ਆਈ ਖੋਜ ਨੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ
ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ Scientific Reports ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 616 ਮਹਿਲਾ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ HPV, ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਅਤੇ ਵੈਕਸੀਨੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਜੇਕਰ ਡਾਕਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਦਰਦ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਾਈਕਲ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਰੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ। ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ
ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਤਜਰਬਾ ਹੈ। ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਲੋੜ ਹੈ ਸਕੂਲਾਂ, ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ HPV ਵੈਕਸੀਨ ਕੈਂਸਰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਟੀਕਾ ਕਾਰਗਰ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੌਕਾ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਸਲ ਜਾਵੇਗਾ?
Leave a Comment